و گذشتگان را به يادشان مىآورد ، در همين حال كه وى در شرف سفر مفارقت دنيا و ترك دوستان بود ؛ ناگهان عارضهاى گلوگير برايش پيش آمد ، كه فهم و دركش در حيرت افتاد و زبانش به خشكى گراييد .
چه وصاياى لازم و مطالب مهمّى كه پاسخ آنها را مىدانست امّا زبانش از گفتن آنها بازمانده و چه سخنان دردناكى كه مىشنيد و خود را به كرى مىزد : ( اين زخم زبانها ) يا از شخص بزرگى بود كه او را محترم مىداشته و يا از كوچكى است كه به او ترحّم مىنموده است ( خلاصه اين كه ) مرگ دشواريهايى دارد كه هراس انگيزتر از آن است كه بتوان در قالب الفاظ ريخت و يا انديشههاى مردم دنيا بتوانند آنها را درك نمايند !
خطبهء 222
كه به هنگام تلاوت اين آيه فرموده
« يُسَبِّحُ لَهُ بالْغُدُوِّ وَ الْاصال رِجالٌ لَاتُلْهيهِمْ تِجارَةٌ وَ لَابَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ » « 1 »
خداوند متعال ياد خويش را جلاى قلبها قرار داده ، كه در اثر آن گوش ، پس از سنگينى مىشنود و چشم پس از كم سويى مىبيند و بدين وسيله پس از لجاجت و دشمنى منقاد و رام مىگردد .
خداوند - كه نعمتهايش بزرگ باد - درهر عصر و زمانى همواره بندگانى داشته كه به فكر آنها الهام مىكرده و در وادى عقل و انديشه با آنان سخن مىگفته است . ( اين بندگان ) با نور بيدارى عقول ، چراغ فهم و بينايى را در چشمها ، گوشها و دلها روشن مىساختهاند ، انسانها را به ياد روزهاى خاصّ الهى مىانداختند و از مقام عظمت پروردگار آنان را بيم مىدادند ، اين افراد به منزلهء راهنمايان بيابانها بودند ، كسانى كه راه مستقيم وسط را پيش گرفته ، طريقشان را مىستودند و آنان را به نجات بشارت مىدادند و افرادى كه به جانب چپ و راست متمايل مىشدند از آنها انتقاد كرده و از هلاكت بيمشان مىدادند ، بدين گونه اين بندگان پاك ، چراغ آن تاريكيها و راهنماى آن پرتگاهها بودند .
ياد خدا اهلى دارد كه آن را به جاى زرق و برق دنيا برگزيدهاند ، لذا هيچ تجارت و داد و ستدى آنها را از ياد خدا باز نداشته است . با همين وضع زندگى خود را ادامه مىدهند و غافلان را با فريادهاى باز دارندهء خود ، متوجّه ( كيفر ) محرّمات الهى مىكنند ، به عدالت فرمان مىدهند و خود به آن عمل مىنمايند ،
هامش
( 1 ) . « و صبح و شام در آنها تسبيح او مىگويند . مردانى كه نه تجارت و نه معاملهاى آنان را از ياد خدا غافل نمىكند » - سورهء نور ، آيات 36 و 37 .