يعنى آمد و شد شب و روز ، هيچ كدام از او مخفى نيست ( و از همه به خوبى آگاه است ، آرى ) پيش از نهايت و سررسيد هرچيز و قبل از احصا و شمارش ، از آنها اطّلاع داشته است . پروردگار بزرگ از آنچه « مشبّهه و مجسّمه » ( آنها كه براى او جسم يا شبيه قائلند ) به او نسبت مىدهند برتر و بالاتر است و صفات اجسام از قبيل اندازه و ابعاد ، قرار داشتن در مسكن و جايگزيدن در مأوى در مورد خداوند تصوّر ندارد . بنابراين حدّ و اندازه ، مخصوص مخلوقات و براى غير خداوند تعيين شده است .
ابداع مخلوقات
مخلوقات را از موادى كه ازلى و ابدى باشند نيافريده ، بلكه آنها را از عدم به وجود آورد و برايشان حدّى تعيين فرمود و آنها را به نيكوترين وجه صورتگرى كرد . هيچ چيز در برابر قدرتش ياراى مقاومت ندارد و از اطاعت و عبادت موجودات بهرهاى نمىگيرد ، علم او به مردگان پيشين همچون علمش به زندگان موجود است ، آگاهيش به آنچه در آسمانهاى بالاست ، همانند دانشش به آنچه در طبقات پايين زمين است ، مىباشد .
قسمت ديگرى از اين خطبه است
اى مخلوقى كه با اندام متناسب و در محيط محفوظى آفريده شدهاى ؛ در تاريكيهاى رحم و در پردههاى تو در تو ، آفرينشت « از عصارهء گِل » آغاز شد و « در جايگاه آرام قرار داده شدى تا زمانى مشخّص و سرآمد معيّن » . « 1 » در آن هنگام كه چنين بودى و در رحم مادرت حركت مىكردى ، نه قدرت پاسخگويى داشتى و نه صدايى مىشنيدى ، سپس از اين جايگاه به محيطى كه آن را مشاهده نكرده بودى و راه به دست آوردن منافعش را نمىشناختى فرستاده شدى . . .
( بگو ) چه كسى تو را در مكيدن شير از پستان مادرت هدايت نمود و چه كسى تو را به محلّ آنچه مىخواستى آشنا كرد ؟ هيهات ! آن كس كه از توصيف موجوداتى كه داراى شكل و اندام و اعضاى پيكرند ، ناتوان است ، از توصيف خالق خويش عاجزتر و ناتوانتر است و از شناخت او از طريق صفات مخلوقين دور تر .
هامش
( 1 ) . سورهء مؤمنون ، آيهء 12 و 13 .