شيعه چيره شده وپيشرفت اين دانش متوقف گرديد . ليكن در ثلث أخير آن قرن با ظهور عالم
عاليقدرى چون وحيد بهبهانى ، محمد باقر بن محمد أكمل ( م 1205 ) وكوشش وسعى بليغى كه أو
در نشر وترويج أصول ومبارزه با طرز فكر اخبارى از خود نشان داد اين علم احياء شد وبه سرعت
رو به گسترش نهاد . شاگردان مكتب وحيد هر يك به سهم خود در ترقى وتوسعه اين دانش كوشش
فراوان كردند . كتابهايى چون قوانين از أبو القاسم بن حسن گيلانى ، ميرزاى قمى ( م 1231 ) ، فصول
از محمد حسين بن محمد رحيم أصفهاني ( م 1254 ) ، هداية المسترشدين از محمد تقي بن محمد
رحيم أصفهاني ( م 1248 ) ، مفاتيح از سيد محمد مجاهد كربلايى ( م 1242 ) وضوابط از إبراهيم بن
محمد باقر قزوينى ( م 1262 ) از آثار شاگردان وپيروان اين مكتب است .
شيخ مرتضى انصارى دانشمند ومتفكر بزرگ حقوقى اين قرن ( م 1281 ) بناى أصول فقه را
تجديد كرد ، وبا نبوغ خود آفاق جديد وگستردهاى را به روى اين علم گشود ، وآن را به شكلى
بسيار دقيق وأصولي از نو پايه ريزى نمود . مجموعه رسائل أو در أصول فقه كه به نام رسائل يا
فرائد الأصول شناخته مى شود تا كنون در حوزه هاى سنتي فقه شيعي متن درسى است .
در مكتب علمي شيخ انصارى كه تا به امروز ادامه واستمرار يافته است مباني أصول فقه
همواره مورد دقتها وموشكافيهاى دانشمندان قرار گرفته ، وبا ظهور متفكرانى برزگ چون ملا محمد
كاظم آخوند خراساني ( م 1329 ) نگارنده كفاية الأصول ، محمد حسين نائينى ( م 1355 ) ، ضياء
الدين عراقي ( م 1361 ) نگارنده مقالات ومحمد حسين أصفهاني كمپانى ( م 1361 ) نگارنده نهاية
الدراية وبا كوشش هاى فكرى بسيار دقيق آنان ، اينك علم أصول فقه شيعي دقيق ترين دانش
اسلامى است كه از اهميت بسيار برخوردار بوده وكما كان مورد بحثها وبررسيها ، ودر معرض تحولات
وتكميل وتغيير است .
* * *
چنان كه گفته شد فقه شيعه چهار منبع اساسى دارد : قرآن ، سنت ، اجماع وعقل . هدف
اصلى علم أصول فقه نشان دادن كيفيت استخراج احكام فقهى از منابع بالاست . با اين همه ، در
برخى موارد احكام فقهى را نمى توان مستقيما از اين منابع گرفت . براي چنين موارد أصول كلى
خاصي در أصول فقه شيعه مقرر است كه اصطلاحا أصول عمليه خوانده مى شود . بدين طريق أصول
فقه به دو بخش منقسم مى گردد : بخشي در باب روش استنباط احكام از چهار منبع اصلى ، وبخش
ديگر در باب شيوه استفاده از أصول عمليه .
در نخستين بخش أصول فقه ، قواعد استدلال با قوانين مكتوب : قرآن وسنت مورد بحث قرار
مقدمه اى بر فقه شيعه ( فارسي ) — صفحة 16
مساهمون: السيد حسين المدرسي
ص١٦