پرش به محتوای اصلی

ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ۱۷ — صفحه 76

پدیدآورندگان:

ص۷۶

ارجعون : خطاب جمع بخاطر اين است كه گاه خداوند در مورد خودش جمع به كار مىبرد و منظور تعظيم است . مِنْ وَرائِهِمْ و إِلى يَوْمِ : هر دو متعلق بيك چيزند . يَوْمِ يُبْعَثُونَ : مضاف و مضاف اليه . زيرا اسم زمان اضافه بفعل مىشود .

مقصود :

اكنون خداوند در تأكيد ادلهء توحيد مىفرمايد : مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ : خداوند فرزند كسى را فرزند خود قرار نداده است ، زيرا اين كار محال است . بخاطر اينكه فرزند داشتن او محال است . كسى فرزند براى خود ميگيرد كه ممكن باشد پدر شود . به همين جهت است كه جوان پير را و انسان حيوان را بفرزندى نميگيرد . وَ ما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ : « من » در هر دو جمله براى تأكيد است . يعنى همانطورى كه فرزند ندارد ، شريك هم ندارد . إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ : اگر با او خداى ديگرى بود ، هر خدايى مخلوقات خود را جدا و مشخص ميكرد و مانع مىشد كه خدايان ديگر بر مخلوقات او استيلا پيدا كنند . يا اينكه نشانه‌هايى قرار ميداد كه معلوم باشد مخلوقات او از مخلوقات ديگران جدا هستند . زيرا راضى نمىشد كه آفريده و انعامش به ديگرى نسبت داده شود . وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ : ديگر اينكه بعضى از خدايان كوشش ميكردند كه بر ديگران غالب گردند . مقصود مفسرين از اينكه مىگويند : خدايا مثل پادشاهان با يكديگر بجنگ مىپرداختند ، همين است . برخى گويند : يعنى خدايان يكديگر را از انجام مقاصد خويش منع ميكردند . اين آيه هم نظير : « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا » است ( انبياء 22 ) . در اين آيه دلالتى عجيب بر توحيد است . زيرا هر خدايى قادر بالذات است و بنا بر اين بايد بر هر چه خدايان ديگر قادرند قادر باشد . پس هر خدايى هم غالب است