قُلْ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ
: بگو : چرا تفكر نميكنيد تا بدانيد كه خدايى كه بر خلق قادر است ، بر زنده كردن هم قادر است . زيرا زنده كردن مردگان دشوارتر از خلقت موجودات نيست ، سپس براى تأكيد استدلال مىفرمايد :
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
: به آنها بگو : مالك آسمانها و متصرف در آنها و مالك عرش و مدبر آن كيست ؟ زيرا آنها مقر بودند كه خداوند آفريننده آسمانهاست و فرشتگان سكنهء آسمانهايند و عرش عبارت از ملك است .
سَيَقُولُونَ لِلَّهِ
: خواهند گفت كه خداى آسمانها و عرش خداوند است و همهء اينها از آن خدا است .
قُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ
: اكنون دليلى ندارند . بنا بر اين به آنها بگو : چرا از عذاب خدا نمىپرهيزيد و توحيد را منكر مىشويد و در عبادت شريك براى خدا قرار ميدهيد و قيامت را منكريد ؟
قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
: ملكوت صفت مبالغه از ملك است ، نظير جبروت و رهبوت . مجاهد گويد :
« مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ »
يعنى خزانههاى چيزها ، پس مقصود اين است كه بگو : ملك حقيقى چيزها يا خزانهء چيزها بدست كيست ؟
وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لا يُجارُ عَلَيْهِ
: او هر كه را بخواهد از بدى حفظ مىكند و هر كه را نخواهد حفظ نميكند . احتمال داده مىشود كه : منظور از آن همين دنيا باشد .
يعنى اگر كسى بخواهد بندهاى را بدى برساند خدا مىتواند جلوگيرى كند و اگر خدا بخواهد بندهاى را گرفتار كند ، كسى نميتواند او را حفظ كند . احتمال ديگر اين است كه : منظور آخرت باشد . يعنى در آخرت بندگان را از عذاب حفظ مىكند و كسى ديگر نميتواند حفظ كند .
إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
: اگر اين را ميدانيد ، اجابت كنيد .
سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ
: خواهند گفت از خداست . بگو : پس چرا حق را باطل و صحيح را فاسد مىپنداريد ؟ با اينكه حق واضح و از باطل جداست .
برخى گويند : يعنى چگونه از تشخيص حق نابينا شده و از آن منع ميكنيد ؟ برخى