اعراب :
يومئذ : ظرف متعلق به « يتبعون » . لا عِوَجَ لَهُ : جملهء حاليه . قرآنا : حال . عربيا : صفت آن . در حقيقت حال همين كلمه است . كذلك : كاف در محل نصب و صفت مصدر محذوف .
مقصود :
اكنون خداوند به وصف قيامت پرداخته ، مىفرمايد : يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ : در روز قيامت ، مردم صداى دعوت كنندهء خدا را كه در صور ميدمد - يعنى اسرافيل - تبعيت مىكنند . لا عِوَجَ لَهُ : اين دعوت كننده از هيچكس صرف نظر نميكند و همه را - بدون استثناء - محشور مىكند . يا اينكه هيچكس از دعوت او سرپيچى نميكند . بلكه همگان با شتاب ، از پى او مىروند و توجهى براست و چپ نميكنند . وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً : بر اثر عظمت خداوند ، همهء صداها در سينهها حبس شدهاند و جز صداى پاها در موقع حركت ، صدايى به گوش نمىرسد ، آن هم صدايى آهسته و بسيار ملايم . برخى گويند : آن افراد خشنى كه در اين دنيا لحنهاى تند و آمرانه داشتند ، در آنجا خاموش شدهاند و دم برنمىآورند . فقط صداى پاهاى آنها شنيده مىشود و بس ! يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا : در آن روز تنها كسانى حق دارند از ديگران شفاعت كنند كه خداوند به آنها اذن داده و سخن ايشان را پسنديده است . يعنى انبيا و اوليا و صالحين و صديقين و شهداء . سپس مىفرمايد : يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ : خداوند به گفتار و كردار افرادى كه محشور شدهاند چه پيش از خلقتشان و چه بعد از خلقتشان آگاه است و هيچ چيز از نظرش