استحقاق ، كسى را كيفر نمىدهد و همچنين اطفال را بگناه پدران مؤاخذه نمىكند و همچنين دلالت دارد بر اينكه اگر مردم مرتكب معصيت نمىشدند خداى را بر ايشان حجتى نبود .
حسن گويد : يعنى آيا شما مىخواهيد براى خداوند ، راهى بسوى كيفرتان قرار دهيد و از راه كفر و تكذيب سند محكوميت و كيفر خود را امضا كنيد ؟
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ
: منافقان در طبقهء زيرين دوزخ هستند زيرا دوزخ از لحاظ عمق ، طبقات و دركاتى است ، هم چنان كه بهشت را از لحاظ علو و ارتقاع ، درجاتى است . منافق از لحاظ قبح كردارش در طبقهء زيرين دوزخ قرار دارد .
اين معنى از ابن كثير و ابو عبيده و جماعتى است .
عبد اللَّه بن مسعود و ابن عباس گويند : منافقان در تابوتهايى از آهن ، بسته شده و در آتش جاى دارند .
ابو القاسم بلخى گويد : ممكن است كه « دركها » منزلهايى باشند كه برخى از برخى ديگر ، از لحاظ مسافت ، پايينترند و ممكن است خبر باشد از اينكه عذاب آنان به سر حد خود مىرسد . چنان كه مىگويند : پادشاه فلان شخص را به حضيض و و فلان شخص را به عرش رسانيد و مقصودشان اين است كه : يكى را از لحاظ مقام دچار انحطاط و ديگرى را به اوج رسانيد و صحبت از مسافت و زير و بالا نيست .
وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً
: و تو اى محمد ص ، براى اين منافقان ، ياورى نمىيابى كه آنها را از عذاب خدا نجات بخشد ، زيرا خداوند آنها را در پايينترين طبقات آتش قرار داده است . سپس استثنا كرده ، فرمود :
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا
، مگر آنان كه از نفاق ، توبه كنند و نيتهاى خود را اصلاح نمايند و بقولى در آينده هم بر توبه خود ثابت بمانند . . .
وَ اعْتَصَمُوا بِاللَّهِ
: و بكتاب خدا چنگ بزنند و فرستادگان خدا را تصديق كنند و بقولى به خداوند اعتماد جويند . . .
وَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ
: و از خدايان باطل تبرى جسته ، دين خود را براى خداوند