دانشمند تا اندازهاى از عقيدههاى ربيع منحرف گشته و در شمار چهار فقيهى درآمدند كه آموزشهاى آنها همچون سندى موثق مورد قبول نكّار « 1 » بود ، يعنى فرقهاى اباضى كه در آغاز فرمانروايى امام رستمى عبد الوهاب پسر عبد الرحمن 168 - 208 / 785 - 823 ) در مغرب پديد آمده بودند « 2 » . نظريههاى ايشان را بارها ابو غانم بشر پسر غانم خراسانى در كتاب المدوّنه خود كه يكى از مهمترين كتابهاى متقدم فقه اباضى است ، نقل كرده است . ابو غانم نيز كه در خراسان مىزيسته در زمان فرمانروايى امام عبد الوهاب به تاهرت رفت و نسخهاى از كتاب خود را در آنجا به كتابخانه اباضيان داد . او شايد در نزديك سال 230 / 845 مرده باشد « 3 » .
زندگينامهاى از بشر پسر غانم را مردى به نام ابو يزيد خراسانى كه گويا يكى از شاگردانش در خراسان بوده تصحيح كرده است « 4 » . ابو عيسى ابراهيم پسر اسماعيل خراسانى در زمان فرمانروايى افلح پسر عبد الوهاب رستمى ( 208 - 258 ؟ / 823 - 872 ؟ ) يا اندكى پس از آن رسالهاى خطاب به جماعت امامى مغرب فرستاد . در اين رساله كه بخشى از متن آن محفوظ مانده او به نام مردم خراسان در كشمكشى كه با يك اباضى انشعاب طلب درگرفته بود از امامان رستمى جانبدارى كرده است « 5 » .
اين جزئيات نشان مىدهد كه شمارهاى درخور توجه از جماعت اباضى در سده دوم / هشتم و آغاز سده سوم / نهم در خراسان بودهاند . اما درباره محل دقيق سكونتگاه ايشان ، تركيب نژادى آن جماعت و سرانجام آنها خبرى در دست نيست .
هامش
- حاتم پسر منصور نقل كردهاند كه گفته لا نزال بخيرين مادام فينا ابو سعيد ( عبد الله بن عبد العزيز ) فلا نأت عنّا داره و لا أوحشنا اللّه بفقده . بنابراين ابو سعيد هم در خراسان مىزيسته است .
( 1 ) .Nukkar ,م .
( 2 ) . شمّاخى « السير » ص 280 .
( 3 ) . نگT . Lewickiمقاله « ابو غانم خراسانى » در دانشنامه اسلام چاپ دومJ . VanEss » untersuchungen zu eingen Ib ditischen Handschriftenصص 38 - 42 .
( 4 ) .Van Ess » untersuchungen «ص 35 پانويس 26 .
( 5 ) . نگ ابن سلام صص 135 - 141 .