بلام ، تخصيص داد مانند ،
أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ
« 1 » ( براى اينكه سجده نميكنند خدائى را كه چيزهاى پنهان را بيرون مىآورد )
لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ
« 2 » ( سجده بخورشيد و ماه نكنيد و به خدا سجده نمائيد )
و ثانيا - اگر سجده براى آدم نبود و آدم را فضيلتى از آن حاصل نميشد شيطان ابا و امتناع نمينمود زيرا او ساليان دراز خدا را سجده كرده بود .
بنابراين آنچه انسب به نظر ميرسد اينست كه سجده ملائكه براى تعظيم و اجلال آدم و همچنين سجده يعقوب و پسرانش براى تكريم و احترام يوسف بود .
و توضيحش اينست كه سجده بر دو قسم است سجده تعبيدى و سجده تعظيمى و آنكه منافى توحيد مىباشد سجده تعبيديست به اين معنى كه سجده به قصد عبادت مسجود باشد ، چنانچه مشركين كه به بت و امثال آن سجده مىكنند به قصد عبادت است .
و اما سجده تعظيمى منافى با توحيد نيست بلكه احترام مسجود است و اگر بامر الهى واقع شود واجب يا مستحب ميگردد ، مثل سجده ملائكه به آدم كه بامر الهى واجب بود و سجده يعقوب و پسرانش بيوسف كه مستحب بود و اگر از آن نهى شود حرام و بجا آوردن آن معصيت است نه كفر و شرك چنانچه در شريعت اسلام از سجده تعظيمى نهى شده .
بنابراين سجده ملائكه بآدم بامر الهى واقع شد و عبادت پروردگار سجده بآدم بود نه اينكه سجده بآدم عبادت آدم باشد و شاهد اين مطلب قسمت آخر آيه است كه ميفرمايد :
ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ
، كه شيطان را براى مخالفت امر ملامت فرموده و مطرود درگاهش نموده است .
هامش
( 1 ) سوره نمل آيه 26 .
( 2 ) سوره فصلت آيه 38 ( سجده واجبه دارد ) .