مشرق زمين ، يكى از علماى برجستهء اسلام ، فقيه اصولى حكيم ، محدث محقق متكلم و فيلسوف بىنظير . كتابهايى كه دربارهء عقايد و دين نگاشت ، صورت خاور زمين را بياراست و تهاجم بىدينى باختر را درهم شكست و پايههاى دين مبين را مستحكم نمود . آرى او نگاهبان اسلام و دعوتگر به قرآن بود ، مرد تحقيق و پژوهش و دلاور مرد جنگآور . در اخلاقش سخن نتوان گفت ، مگر همين مقدار : خوش رفتار و نيكسيرت و ستوده كردار بود . اما نه ، او بالاتر از همهء اينها بود » . « 1 »
مرحوم علامه ميرزا محمّد على مدرس خيابانى مىنويسد :
« فقيه اصولى ، حكيم متكلم ، عالم جامع ، محدث بارع ، ركن ركين علماى اماميه ، و حصن حصين حوزه اسلاميه ، مروج علوم قرآنيه ، كاشف حقايق دينيه ، حافظ نواميس شرعيه ، و از مفاخر شيعه . هريك از تأليفاتش در رشتهء خود بىنظير و مايهء افتخار شرقيين و انكار غربيين بود » . « 2 »
علامه سيد حسن صدر مىنويسد :
عالم اصولى ، اديب شاعر ، متكلم كامل ، فاض فقيه و يكى از حسنات اين زمان ، خداوند امثالش را در اماميه زياد كناد . « 3 »
وفات
هنگامى كه عالمان و دانشمندان متعهد ، پسازآنكه عمرى نور فضيلت را بر پراكندند و معارف اسلامى را پروراندند ، بسان شمع فروزانى روبهخاموشى نهاده خرقهء خاكى از تن برون مىكنند و سر بربالين خاك مىنهند و آنگاه است كه رخنهاى بس اندوهبار در وجود آيين الهى پديدار شود كه هيچچيز جايگزين آن نتواند بود .
هامش
( 1 ) . واعظ خيابانى ، علماى معاصرين ، ص 162 .
( 2 ) . مدرس خيابانى ، ريحانة الادب ، ج 1 ، ص 179 .
( 3 ) . صدر ، تكملة امل الآمل ، ص 124 و 247 .