گفتار دوم علم قاضى
مشهور بين فقهاء شيعه اين است كه حاكم مىتواند بر اساس علم خود در كليه حقوق اعم از حقوق اللَّه و حقوق الناس در مسائل جزايى و غير جزايى داورى نمايد .
شيخ محمد حسن نجفى در كتاب جواهر مىفرمايد :
قضاوت مىتوانند به علم خود در حقوق الناس به طور قطع و در حقوق اللَّه بنابر اصلح داورى نمايند و در كتاب انتصار و غنيه و محكى خلاف و نهج الحق و ظاهر سرائر ادعاى اجماع بر آن شده است .
شيخ طوسى در كتاب خلاف در مسأله 41 از كتاب قضاء مىفرمايند :
« حاكم مىتواند به علم خود در جميع احكام از اموال و حدود و قصاص و غير آنها حكم نمايد ، اعم از آنكه از حقوق اللَّه و يا از حقوق آدميان بوده باشد و حكم در آنها مساوى است و فرقى نيست بين آنكه علم وى در زمان توليت و تصدى امر قضاء حاصل گرديده باشد و يا پيش از آن .
و دليل ما عبارت از اجماع فرقه ( شيعه ) و اخبار آنان مىباشد . »
سيد مرتضى در كتاب انتصار مىفرمايند :