[ امام عليه السلام ، اين را ] در اوّل ماه شوّال سال 412 نگاشت .
متن پايانى توقيع به دستخطّ مبارك - كه درودهاى خدا بر صاحب آن باد - چنين است : « اين نوشتهء ما به سوى توست - اى دوستدار ما كه حقيقت و الا به او الهام شده است - با املاى ما و دستخطّ فرد مورد اعتماد ما . آن را از همه پنهان بدار و آن را در هم بپيچ و نسخهاى از آن تهيّه و كسانى را از آن آگاه كن كه دوستدار مايند و از امانتدارىشان آسودهخاطرى . خداوند ، آنان را مشمول بركت و دعاى ما قرار دهد ، إن شاء اللَّه ، و ستايش ، ويژهء خداست و درود بر سَرورمان ، محمّد ، و خاندان پاكش » . « 1 »
نكته
گفتنى است كه در منابع مهمّ حديثى ، جز دو متن اخير ، توقيع ديگرى منسوب به امام زمان عليه السلام در غيبت كبرا وجود ندارد . در بارهء اين دو متن نيز اين نكته قابل تأمّل است كه : چرا در نوشتههاى شيخ مفيد ، به آنها اشاره نشده و چرا شاگرد ارجمند او ، شيخ طوسى ، در كتاب ارزندهء خود كه در بارهء غيبت نگاشته ، اين خبر مهم را نياورده است ؟ با اين اوصاف ، چگونه مىتوان به آنچه پس از حدود يك قرن در اين باره در كتاب الاحتجاج بدون سند آمده ، اعتماد كرد ؟ البته اين احتمال نيز وجود دارد كه با توجّه به دستور العمل پايانى متن « فاخفه عن كلّ أحد و اطوه » شيخ مفيد ، آن را مخفى داشته و در كتابهاى خويش نياورده است و شيخ طوسى نيز - كه در دورهء نزديك ايشان مىزيسته است - ، درج آن را به مصلحت نديده است .
هامش
( 1 ) . الاحتجاج : ج 2 ص 600 ح 360 ، بحار الأنوار : ج 53 ص 176 ح 8 .