ابنخلدون در باب مهدويّت دانستهاند كه در درستى روايات نبوى در بارهء مهدويّت ترديد كرده است . « 1 »
بعد از دارمستتر ، فان فلوتن ( 1866 - 1903 ) در كتاب تاريخ شيعه و علل سقوط بنىاميّه ، كه آن را در سال 1894 م در آمستردام به زبان فرانسوى منتشر كرد ، « 2 » خاستگاه تاريخى - پديدارى انديشهء مهدويّت را تأسيس شيعه در كوفه بعد از قيامهاى شيعيان كوفى ، بويژه مختار ثقفى ، مىداند . به گفتهء او شيعيان از اين باور چون ابزارى براى براندازى بنىاميّه بهره بردند . از اين رو يكى از سه عامل مؤثر در سقوط بنىاميّه و به حكومت رسيدن عباسيان را ترويج انديشهء مهدويّت در آن دوره دانسته است . « 3 »
بعدها ايگناتس گلدزيهر ( 1850 - 1921 م ) ، مستشرق يهودى الاصل مجارستانى ، در كتاب العقيدة و الشريعة فى الاسلام « 4 » مهدويّت اسلامى را با روش تاريخى تحليل كرد و پديدارى اين آموزه در ميان شيعيان را متأثر از انديشهء خلافت موروثى بنىاميّه دانست و بر تأثيرگذارى عناصر يهودى و مسيحى در اصل اين اعتقاد ، و وجود رگههايى از باور زرتشتى در بارهء سوشيانس در مهدويّت تأكيد كرد . « 5 » ساموئل مارگليوث ( 1858 - 1940 م ) نويسندهء مدخل « مهدى » در دايرةالمعارف دين و اخلاق نيز مهدويّت را متأثر از فرقهء كيسانيه و قيامهاى مختار ثقفى و زيد بن على بن الحسين دانسته است .
هامش
( 1 ) . مهدويّت از ديدگاه دينپژوهان غربى : ص 95 .
( 2 ) . دايرة المعارف مستشرقان : ص 420 .
( 3 ) . ر . ك : السيادة العربية و الشيعة و الإسرائيليات فى عهد بنى اميّة ، فان فلوتن ، ترجمه به عربى : حسن ابراهيم حسن و محمّد زكى ابراهيم .
( 4 ) . العقيدة و الشريعة فى الاسلام ، ايگناتس گلدزيهر ، ترجمهء محمّد يوسف موسى و ديگران ، دارالكتب الحديثة ، مصر ، 1959 م . اين كتاب با عنوان عقيدت و شريعت در اسلام ، ترجمه و نقد شده است .
( 5 ) . همان : ص 218 .