و محدّث ، تا حدّ امكان ، نام مشايخ و استادان و شاگردان وى ، به اختصار ذكر شده است . از اين جهت ، محتواى اين فصل با عنوان آن ( محدّثان و مشايخ اجازه ) در مجموع مطابق است .
شايان ذكر است كه نگارنده در اين نوشتار ، تنها آثار دانشمندان رشتهء حديث و علوم مربوط به آن ( به اصطلاح ، محدّثان ) را ذكر نكرده است ؛ چه ، در اين مقطع زمانى ، تعداد محدّثان به معناى دقيق كلمه ، بسيار نيست .
از سوى ديگر ، براى به دست آوردن نگاهى نسبتاً جامع به وضع حديث در اين دو قرن ، بهتر است در حدّ امكان به همهء آثار مربوط به آن ، اشاره شود . از اين رو ، همهء دانشمندان شيعه ، اعم از فقيه ، محدّث ، حكيم ، اديب و حتى شاعر و خوشنويس كه در عرصهء حديث و علوم مربوط به آن ، دستى به قلم برده و اثرى پديد آوردهاند ، ياد كرده است ، به طور مسلّم ، ادّعاى استقصا نداريم ، ولى براى دستيابى به حدّاكثر آثار ، كوشش بسيار شده است .
در اين فصل ، فهرست آثار هر دانشمند ملاحظه مىشود كه موضوع پارهاى از كتابها و رسالهها از عنوان آنها پيداست و به موضوع برخى نيز در كنار نام آنها ، اشاره شده است . اطّلاع بيشتر دربارهء هر كتاب ، با رجوع به فصل و مدخل مربوط به آن به دست مىآيد . يعنى اگر صرفاً كتابْ حديثى است ، به فصل دوم كه متون حديثى كه در چند بند تنظيم شده است ، مراجعه گردد و اگر شرح حديث و دعاست ، به قسمت مربوط به شرح احاديث در فصل سوم ، و اگر مربوط به رجال ، درايه و اجازه است ، هر يك را در مدخل مربوط به آن در فصل ياد شده مىتوان يافت .
تا آنجا كه ميسّر بوده است ، در مورد بسيارى از آثار ، به نسخههاى خطّى و يا چاپى آنها اشاره شده و سبك تدوين و فصول و ابواب آن ، بيان شده است ؛ گرچه در پارهاى موارد نيز جز نام كتاب ، دانستنى بيشترى به دست نيامد .
تاريخ حديث شيعه ( در سده هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى ) ( فارسى ) — صفحة 299
مساهمون: حسين صفره
ص٢٩٩