( تثنيه تغليبىّ )
مثنّى بجاى دو اسمى است كه در لفظ و معنى متّحد باشد ، و لكن در بعضى از اسماء بر خلاف شده به جهت تناسبى كه ميان دو معنى است ، مانند " شمسين ، كاظمين ، ابوين ، صادقين ، حسنين ، مروتين " در تثنيه " شمس و قمر ، امام كاظم و جواد عليهما السّلام ، اب و امّ ، امام صادق و باقر عليهما السّلام ، حسن و حسين عليهما السّلام ، صفا و مروة " و تانيث در تثنية محفوظ است ، ميگوئى : ضاربان و ضاربتان ، جز الية :
دنبه ، كه در تثنيهاش " اليان " گفته شده .
( اسم مجموع )
و آن اسمى است كه بر بيش از دو فرد دلالت مىكند ، و آن دو قسم است . سالم و مكسّر ، سالم گويند چون بناء مفرد در اين جمع به حال خود باقى است ، و مكسّر گويند چون بناء مفرد در آن شكسته مىشود ، و جمع سالم را صحيح نيز ميگويند .
( جمع صحيح مذكّر )
و طريقه ساختن آن چنان است كه در آخر مفرد " واو و نون يا ياء و نون " ملحق مينمايند ، و آخر كلمة پيش از واو مضموم ، و پيش از ياء مكسور است ، و نون جمع مفتوح مىباشد ، و اسم مؤنث بر اين جمع بناء نميشود چه علامت تانيث داشته باشد يا نه ، لكن بر خلاف قاعدة كلماتى بر اين جمع بناء شده است ، مانند " ارض : زمين ، سنة : سال ، عصة : جداشده از چيزى عزة : جماعت كه " ارضين ، سنين ، عضين ، عربى " آمده ، و در حالت رفعى با واو است ، و غير اينها ، و نيز اين