قوله : « و على ذلك . . . » .
[ نظريات درباره واجب اصلى و تبعى ]
گفته شد دربارهى تقسيم واجب به اصلى و تبعى دو نظريه معروف است :
1 ) نظريهى مرحوم مصنف و مرحوم شيخ : طبق اين نظريه :
اولا : واجب غيرى ، گاهى اصلى و گاهى تبعى است . پس واجب غيرى بر دو نوع است :
الف ) واجب غيرى اصلى : در جايى است كه آمر به شىء و مقدميت آن التفات دارد و با چنين التفاتى ، متعلّق ارادهى مولى قرار مىگيرد .
ب ) واجب غيرى تبعى : در جايى است كه آمر به شى و مقدميت آن التفات ندارد و لذا به تبع ارادهى ذى المقدمه ، متعلّق اراده قرار مىگيرد . مثال هردو نوع قبلا ذكر شد .
ثانيا : واجب نفسى متصف به اصلى مىشود ولى متصف به تبعى نمىشود . اما اتصاف در جايى است كه آمر به شى و مصلحت موجود در آن التفات دارد و با چنين التفاتى ، متعلّق اراده مولى قرار مىگيرد و اما دليل عدم اتصاف واجب نفسى به تبعى اين است كه واجب نفسى داراى مصلحت نفسيهى ملزمه است و چيزى كه داراى مصلحت نفسيهى ملزمه است ، معقول نيست كه تحت التفات و ارادهى مستقل نباشد . بلكه به تبع ارادهى شىء ديگر ، متعلّق اراده قرار بگيرد . تأمل .
2 ) نظريه ميرزاى قمى : طبق اين نظريه ، هم واجب نفسى و هم واجب غيرى گاهى متصف به اصلى و گاهى متصف به تبعى مىشوند . پس براى واجب در اين بحث انواع اربعه محقق مىشود كه عبارتند از : واجب نفسى اصلى ، واجب نفسى تبعى ، واجب غيرى اصلى و واجب غيرى تبعى . امثلهى همه قبلا ذكر گرديد .
قوله : « لكنّ الظاهر . . . » .
دليل مصنف بر نظريهى خود :
تقسيم واجب به اصلى و تبعى ، به لحاظ مقام ثبوت است نه اثبات .
دليل :
صغرى : اگر اتصاف واجب به اصلى و تبعى به لحاظ مقام اثبات باشد ، لازمهاش