تعريف تعارض
تعريف مشهور در اين باره چنين است : « التعارض هو تنافى مدلولى الدليلين على وجه التناقض او التضاد » « 1 » ؛ يعنى تعارض عبارت است از ناسازگارى مدلول دو دليل به گونه تناقض و يا تضاد .
هرچند شيخ انصارى و محقق خراسانى تعريف مشهور را نپسنديده و هريك براى خود تعريفى ارائه دادهاند ، ولى به نظر مىرسد هنوز تعريف مشهور از اسلوب و استحكام سنتى خود برخوردار است و لذا ما هم در اينجا از آن پيروى مىكنيم . « 2 »
عناصر لازم
عناصر لازم براى وقوع تعارض عبارت است از :
1 - وجود حد اقل دو دليل
اگرچه در تعريف گفته شده مدلول دو دليل ولى ناگفته پيداست كه عدد دو به معناى حصر نيست بلكه منصرف به حد اقل است ؛ زيرا ممكن است گاهى ميان بيش از دو دليل تعارض برقرار گردد . مثلا در مورد حبوه : ميراثى مخصوص فرزند ، چند دسته روايات وارد شده كه مدلول هريك با ديگرى ناسازگار است .
يك دسته دالّ بر دو چيز است « 3 » دسته ديگر دالّ بر سه چيز ، و دسته ديگر بر چهار ، و دستهاى هم بر هفت چيز دلالت دارد . « 4 »
2 - تنافى به گونه تناقض يا تضاد
تنافى يعنى ناسازگارى ولى نه به گونهاى ملايم بلكه به گونهاى شديد ، كه ميان
هامش
( 1 ) - شيخ انصارى ، فرائد الاصول ، ص 431 .
( 2 ) - شيخ انصارى ، همان منبع ، آخوند خراسانى ، كفاية الاصول ، ص 437 .
( 3 و 4 ) - شيخ حر عاملى ، وسائل الشيعة ، ج 17 ، ص 440 .