اضطرارى ، دو مقام وجود دارد :
1 - مقام ثبوت و اقسام چهارگانه ، و بحث اجزاء و عدم آن .
2 - مقام اثبات .
مقام ثبوت
امر و تكليف ظاهرى ( كه منشأ عمل فاقد است ) ابتدا بر دو قسم ، تقسيم مىشود :
الف : عمل فاقد شرط يا جزء ، تمام مصلحت و ملاك عمل واجد ( واقع ) را دارد .
ب : عمل فاقد ، تمام مصلحت عمل واجد را ندارد ، بلكه مقدارى از مصلحت واقع باقى مىماند .
قسم دوم نيز دو فرض دارد ، زيرا مقدار باقيمانده از ملاك ، يا استيفاى آن ممكن است ، و يا استيفاى آن ممكن نيست .
فرض اوّل ( استيفاى مقدار باقيمانده از ملاك ، ممكن باشد ) ، داراى دو صورت است :
يا ملاك باقيمانده از عمل فاقد ، نسبت به واقع ( عمل واجد ) ، به قدرى زياد است كه تداركش واجب و غير قابل اغماض مىباشد ، و يا مقدار باقيمانده به قدرى كم است كه تداركش مستحبّ است .
بنابراين تكليف ظاهرى بر چهار قسم زير است :
1 - عمل فاقد ، تمام مصلحت واقع را دارد .
2 - عمل فاقد ، تمام مصلحت واقع را ندارد و چون مقدار باقيمانده از ملاك و مصلحت ، غير قابل تدارك است .
3 - عمل فاقد ، تمام مصلحت واقع را ندارد و چون مقدار باقيمانده از ملاك و مصلحت ، زياد است ، تداركش واجب مىباشد .
4 - عمل فاقد ، تمام مصلحت واقع را ندارد و چون مقدار باقيمانده از ملاك و مصلحت ، كم است ، تداركش مستحبّ است .
إجزاء و عدم إجزاء در اقسام تكليف ظاهرى ، بر مبناى سببيّت ( فيجزى . . . )
بعد از آنكه معلوم شد ، تكليف ظاهرى در مقام ثبوت ، بر چهار قسم است ، در