در اين آيه ، اشارات و بشارات است از براى عباد ؛ اوّل : اشاره به سؤال كردن عبد از پروردگار و اضافه كردن عباد را به خود كه موجب افتخار است از براى عباد :
وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي
، دوم : آنكه اجابت موقوف بر ابلاغ حضرت رسول نيست ، و اشعار به قرب و اجابت خود نسبت به عباد كه :
فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ
، سيوم : فاء تعقيب است كه دلالت مىكند بر عدم فاصله و تراخى « 9 » در اجابت ، چهارم : اجابت كردن حقّ تعالى دعا را به نفس خويش بدون توسّط ملائكه ؛ و اين دليل است بر شرافت رتبهء دعاء و كمال منزلت و رفعت داعى در نزد پروردگار و عدم ملامت او از دعاى عبد ؛ چنانكه از اهل عصمت ( ص ) وارد است كه كثرت دعا افضل است از كثرت قرائت « قرآن » ، بعد فرمودند :
قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ
، پنجم : امر كردن حقّ تعالى بدعا كه :
فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي
؛ يعنى بخوانيد مرا و طلب اجابت كنيد از من ، ششم : فرمود :
وَ لْيُؤْمِنُوا بِي
؛ يعنى ايمان بياوريد بقدرت من بر عطا ، و محبّت من در موهبت بر شما ، و خبرت من بر مصالح امور شما تا آنكه اميدوار شويد به معاملهء با من بدعاء ، هفتم : ارشاد يافتن عباد در دعا و ايمان بحقّ تعالى كه :
لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ
.
و بدان كه چون دار دنيا دار محن و مصائب و بلا و بلواى بسيار است در بدن و نفس و مال و عيال از براى انسان ، و اعادى جنّ و انس - « من المهد الى اللّحد » « 10 » - انسان را بىشمار است ، حقّ جلّ و علا بسبب وفور عنايت خود نسبت به عباد ، باب دعاء را مفتوح فرمود تا عبد خود را در آنچه متعلّق به اوست حراست بدعا نمايد ؛ فرموده است حضرت رسول ( ص ) : « الا ادلّكم على سلاح
هامش
( 9 ) - اهمال و سستى
( 10 ) - از گاهواره تا به گور