محروم ماند به سبب حجاب قلبى اوست از حقّ تعالى ؛
وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
« 19 » :
« يار نزديكتر از من به من است * وين عجبتر كه من از وى دورم
دوستان با كه توان گفت كه دوست * در كنار من و من مهجورم » « 20 »
و قول حضرت رسول عليه السّلام است كه نيّت مؤمن بهتر از عمل اوست ؛ زيرا كه اعمال به نيّات است ؛ و نيّات ، اعمال قلبيّهاند و اعمال ، عبادات بدنيّه ؛ چنانكه قلب شرافت بر بدن دارد عملش هم اشرف است كه : « انّ اللّه لا ينظر الى صوركم و اعمالكم و لكن ينظر الى قلوبكم » : « 21 »
« هست آن خوارزم شه ، شاهِ جليل * دل همىخواهد از اين قوم رذيل
گفت : لا ننظر الى تصويركم * فابتغوا ذا القلب فى تدبيركم
صاحبِ دل آينهء شش رو بوَد * حقّ در او از شش جهت ناظر شود » « 22 »
پس ، از براى عبد است ثمرات قصد و نيّت او از نيك و بد . و ناچار است عبد را از خلوص در جميع حركات و سكنات ؛ زيرا كه هرگاه در كارى از كارها و وقتى از اوقات فراغت و شغل ، از نيّت خالص به توجّه پروردگار خالى
هامش
( 19 ) - . . . و ما به آدمى از رگ گردن نزديكتريم : سورهء 50 قسمت آخر آيهء 16
( 20 ) - اين قطعه از شيخ مشرف الدّين مصلح بن عبد اللّه شيرازى نويسنده و گوينده و عارف بزرگ قرن هفتم هجرى است ، وفات سعدى ميانهء سالهاى 691 تا 695 اتّفاق افتاده است .
( 21 ) - خدا به ظاهر اعمال و كردار شما نمىنگرد بلكه نگران دلها ( و نيّتها ) ى شماست : ( زيرا كه مدار عمل ، قصد و نيّت است ؛ چه بسا كارى كه به صورت بسيار پسنديده امّا در حقيقت براساس نيّتى و منظورى پليد صورت گرفته باشد ) .
( 22 ) - اين سه بيت از دفتر پنجم « مثنوى » « مولانا جلال الدّين مولوى » متولّد 604 و متوفّى سال 672 هجرى است . و بيت دوم : گفت : لا ننظر . . در معنى همان حديثى است كه قبلا ترجمهء آن ياد شد و در اين بيت براى بيان مقصودى عرفانى كه مدلول واقعى اوست به صورت فوق درآمده است ؛ يعنى حقّ فرمود : به صورت ظاهرتان نمىنگريم پس دل صاحب دل كه آن انسان كامل است بجوئيد كه ما از آينهء دل او در شما نظر كنيم .