تاريخچه :
دانه گياه در طب سنتى به خبّه
Khobbah
معروف بوده است . درباره اسامى و خواص گياه در كتب قديم آمده است :
دانه آن را نجم مىنامند و آن آماسهاى گرم را فرومىنشاند ( رازى : 1 * ) خوردن آن با سكنجبين و شكر تن را فربه و سودا را بر طرف مىسازد ( هروى : 2 * ) . به پارسى آن را " السنه " مىنامند و مجوسى اهوازى گويد كه بهترين آن قرمزرنگ و از كردستان مىآورند ( ابن بيطار : 3 * ) به شيرازى " شفترك " به اصفهانى " خاكشى " به تبريزى " سوردن " ( انصارى : 4 * ) ، به تركى " شيوران " و در مازندران گياه آن را " سلمبى " ( حكيم مومن : 5 * ) ، و شلمبى و به هندى " خوب كلان " مىنامند ( عقيلى خراسانى : 6 * ) ، طبيعت آن گرم و تر و آن تقويتكننده نيروى جنسى ، اشتهاآور ، مقوى معده و هاضمه و تحليلبرنده دانههاى آبله ، لكههاى پورپورا
Purpura
7 * و كهير 8 * مىباشد . خوردن آن با شير بدن را فربه و با شكر چهره را خوشرنگ و گرفتگى صدا را بر طرف مىكند . خوردن 5 / 7 گرم آن در هموپتيزى موثر و در مسموميتهاى داروئى چنانچه آن را سنگشوى كرده با گلاب يا آب خالص آنقدر بجوشانند تا شكفته شود و نيمگرم به اندازه كافى بنوشند موثر مىباشد .
ضماد دانهها در آماسهاى سخت ، سرطان ، نقرس ، آماس غده بناگوش ، آماس پستان و آماس بيضه مفيد مىباشد . و شياف رحمى آن با عسل به آبستنى كمك مىكند و زخم رحم را بهبود مىبخشد .
براى جلوگيرى از سردرد ناشى از مصرف خاكشى آن را با كتيرا مىخورند . مقدار خوراك دانه خاكشى حدود 10 گرم و در صورت عدم دسترسى به آن از تودرى يا قدومه
Sisymbrium officinale Scop
استفاده مىنمايند ( حكيم مومن و عقيلى خراسانى : ( 5 * ) و ( 6 * ) ) .
تركيبات شيميائى :
دانهها حدود 25 % درصد داراى اسانس مىباشند كه محتوى آليلدى سولفيد و آليل ايزوتيوسيانات مىباشد همچنين دانه داراى روغن چرب متشكل از لينولئيك اسيد ، اولئيك اسيد ، پالميتيك اسيد و استاريك اسيد مىباشد .
موارد مصرف :
از دانهها بهطور موضعى جهت التيام دادن به زخم و جراحات ، كهير و بهطور خوراكى براى رفع اسهالهاى ساده و خونى ، آب آوردن انساج ، دفع كرم ، پائينآورنده تب و گرمازدگى استفاده سنتى به عمل مىآيد .
( 1 * ) - تت الحاوى ج 20 ص 415
( 2 * ) - تلخيص از الابنيه ص 137
( 3 * ) - جامع مفردات ابن بيطار ج 2 ص 47