[ علاجهاى ادره و فتق ]
و مراد حقير در اين شروح و اقوال ، اطّلاع بر اصطلاحات است و فى الحقيقه مراد از قيلة ، فتق است و مراد از فتق ، بزرگ شدن صفن است به اعتبار نزول ثروب و معاء . و نيست علاجى در آن به استعمال ادويه و اضمده ، مگر در اطفال رضيع ؛ چنانى كه در اين باب متوجّه شدهاند جناب مولانا استادى ميرزا محمّد حكيمباشى تبريزى مشهور به قبلى در كتاب ناصريّه در نسخهء معالجات ، همين مطلب را .
و فى الحقيقه چنانچه اهالى فنّ طبّ را فطانتى بود و مرادشان غوررسى و معالجهء كامل باشد بايد رجوع به دستورات ايشان نمايند كه انصاف ، به اين اوقات نسخهاى بدان جامعيّت و قواعدى بدان تمامى از هيچيك از اطبّاء و حكماى ايران جمع نفرموده ، زيرا كه كتب متقدّمين و متأخّرين آنچه را كه در قواعد طبيعيّه و صور تشريحيّه ذكر فرمودهاند همه به ظنّ و قياس بوده و اگر هم در مراتب تشريح ذكرى فرمودهاند ناقص و ناتمام بوده ، تا اين زمان كه مولانا سابق الذّكر با رأى رزين و افكار دوربين و آلات ذرّهبين ، تمامت علم تشريح را در مقام تتبّع و استقراء از كتب حكماى فرنگ به تعيّنات حسّى معيّن فرمودند . و واضح است استدلالى كه به حسّ شود در باب تشريح ابدان ، لازم برهان و دليل نخواهد بود ؛ ليك چون بنا بر ضابطه ، استادان ادويه و ضمادات معمول بيمارستان را بيان فرمودهاند ، حقير نيز چندان كه لازمهء اين مختصر است عرض مىنمايد .
ضماد معمول در اطفال كه احتمال نجات مىرود : جوز السّرو مسحوق ، قشور كندر ، انزروت بالسّويه در محلول غرى السّمك با خلّ جمع كنند و بر خرقه طلا كرده ضماد نمايند ، و از حركتهاى عنيفه اجتناب كنند .
ضماد اردهء ريحى : مصطكى ، انزروت ، كندر برابر در محلول سريشم مذاب در نبيذ مويز جمع كرده ، طلا كنند و بر بالاى آن كاغذ گذاشته .
ضماد محلّل ماء ادرة الماء : فلفل ، حبّ الغار ، بوره ، موم ، زيت .
و گفتهاند خوردن نانخواه و جوز السّرو دو درم با آب گرم چند روز نافع ريح غليظى است كه عارض مىشود خصيه را .
تخم پياز به روغن بريان كرده با شكر سرخ خوردن ، باد خصيه را دفع كند .
معجون نافع فتق : برگ سداب ، زيره ، نانخواه ، تخم پنجكشت « 134 » ، پودنه ، بوره اجزا را مساوى ، افتيمون به مثل مجموع ، با عسل معجون كنند .
هامش
( 134 ) . نگاه كنيد به پانوشت شمارهء 102 .