و تعليقاتى بر شرح « موجز نفيسى » و شرح « هدايت الحكمه » ميبدى نوشته است - حكيم فتح الله گيلانى كه كتاب « شرح قانون » ابن سينا را به فارسى نوشت - حكيم فتح الله شيرازى گيلانى و برادرش حكيم محمد صالح شيرازى گيلانى پزشك دربار شاه جهان - حكيم فغفور گيلانى ، متوفى 1029 هجرى - حكيم محمد نفيس لاهيجانى طبيب مخصوص خان خانان - حكيم على گيلانى ملقب به جالينوس زمان ، پزشك و مشاور اكبر شاه و مؤلف « شراح قانون » و « مجربات على » ، متوفى به سال 1018 هجرى - حكيم حسن گيلانى - حكيم دوائى گيلانى معلم شاه جهان و ملقب به عين الملك - حكيم محمد امين پزشك خان خانان - حكيم حاذق ( متوفى 1067 يا 1068 ) - حكيم خوشحال - حكيم عبد الله - نظام الدين احمد گيلانى مؤلف كتاب « اسرار الاطباء » و « درمان بواسير » - حكيم سيد احمد گيلانى ( متوفى 1163 ه . ق ) - شيخ محمد بن ابو طالب زاهد گيلانى كه علاوه بر پزشكى از دامپزشكى نيز اطلاعات زيادى داشته و در اين زمينه 2 كتاب به رشتهء تأليف كشيده است ؛ يكى رساله « فرسنامه » دربارهء اسب و بيماريهاى آن و ديگرى رساله در « خواص الحيوان » .
پزشكان غيرمهاجر
در ميان پزشكان غيرمهاجر گيلانى تنى چند شهرت و محبوبيتى بسيار كسب كردند بهطورى كه شهرت آنان از مرزهاى گيلان گذشت و بيماران را از نقاط مختلف ايران و حتى سرزمينهاى همجوار روانهء گيلان ساخت . برخى از آنان به دربار اصفهان و تهران راه يافتند و به عنوان پزشك مخصوص شاه انتخاب شدند . قبل از تأسيس دار الفنون پزشكان گيلانى عموما پيرو مكتب حكما و اطباى نامآور ايران بهويژه ابو على سينا بوده و بيماران را با گياهان دارويى و به روش سنتى درمان مىكردند . بعد از تأسيس دار الفنون تحصيل پزشكى نوين در اين مدرسه و نيز كشورهاى خارج معمول گرديد و طب جديد به گيلان راه يافت .
از احوال پزشكانى كه قبل از دورهء صفويه در گيلان به طبابت اشتغال داشتند اطلاع كافى در دست نيست ، لذا به ذكر نام و شرح احوال پزشكانى كه از اين زمان به بعد شهرتى كسب كرده و يا خدمات شايستهاى انجام دادهاند مىپردازيم .
مولانا محمد گيلانى ملقب به سديد الدين .
مرد طبابت و سياست بود . در سال 912 هجرى قمرى در عهد خان احمد خان كشته شد .
يحيى جان فرزند مولانا احمد طبيب گيلانى .
طبيبى بسيار حاذق بود . وى شاه اسماعيل صفوى را معالجه كرد و مقدار زيادى زر حق العلاج گرفت . در سياست ، تا صدارت خان احمد خان ترقى كرد .
حكيم ابو نصر گيلانى .
پس از اتمام تحصيلات پزشكى در قشون به خدمت پرداخت . سپس به سمت پزشك خانوادگى شاه طهماسب انتخاب گرديد . عاقبت به اتهام مشاركت در قتل شاه طهماسب به دستور شاه اسماعيل دوم صفوى ( 985 - 984 ه . ق ) كشته شد .
كمال الدين گيلانى ( كمال الدين افضل بن يحيى گيلانى ) .
در عهد شاه عباس صفوى مىزيست و كتاب داروشناسى جامع الجوامع در چهل فائده از آثار اوست .
حاج آقا بابا رشتى ملقب به ملك الاطباء .
وى چند سال در رشت و تهران به طبابت پرداخت و « حكيمباشى » دربار ناصر الدين شاه شد . در اين سمت ملقب به ملك الاطباء گرديد و به سال 1289 هجرى قمرى در تهران درگذشت .
ميرزا كاظم رشتى ملقب به ملك الاطباء و فيلسوف الدوله .
بعد از حاج آقا بابا رشتى حكيمباشى ناصر الدين شاه و ملقب به ملك الاطباء گرديد . كتاب « حفظ الصحهء ناصرى » از اوست .
ميرزا احمد رشتى مشهور به امين الاطباء .
از پزشكان معروف زمان خود بود . پس از آنكه از رشت به تهران آمد به عنوان پزشك مخصوص ناصر الدين شاه انتخاب شد .
حكيم صبورى رشتى ، ملقب به مدير الاطباء .
در جيركوچهء رشت به سال 1265 هجرى قمرى متولد شد . در مصر و بيروت تحصيل كرد ، طبع شعر هم داشت . مىگويند در همهگيرى وباى رشت خدمات شايستهاى انجام داد .
سرانجام به سال 1313 هجرى قمرى از درشكه به زير افتاد و درگذشت .
دكتر ابراهيم حشمت الاطباء ( دكتر حشمت ) .
در جنبش مشروطيت از مجاهدين به نام و طبيب نظام ملى بود و در قيام جنگل از سران نهضت بهشمار مىرفت . اين پزشك آزاديخواه خدمات شايستهاى در زمينهء عمران و آبادى و پزشكى لاهيجان انجام داد . عاقبت تسليم ريا و تزوير دولت وقت شد ، و در سال 1337 هجرى قمرى در رشت به دار آويخته شد .
دكتر سهراب .
مقارن جنبش مشروطيت و بعد از آن در گيلان مىزيست .
پزشكى آزاديخواه و خدمتگزار بود . در طول تصدى قرنطينه و صحيحهء انزلى در زمينهء بهداشت عمومى و پيشگيرى از بيماريها اقدامات مؤثرى كرد . عاقبت به اتفاق يپرم خان به سال 1330 هجرى قمرى در حمله به قلعهء شورجه همدان كشته شد .
دكتر مهدى رازى ( ارفع الحكماء ) .
به سال 1246 شمسى در رشت متولد شد . در جنبش مشروطيت عضو انجمن حفظ الصحه و چندى هم پزشك بيمارستان پورسيناى رشت بود . به روايتى دكتر مهدى رازى اولين كسى است كه مايهكوبى آبله را در گيلان رواج داد . وى در 91 سالگى درگذشت .
دكتر الكساندر اتابكيان .
از دههء 1260 شمسى در رشت طبابت مىكرد .
اتابكيان در سبزهميدان رشت مطب و درمانگاه داشت ، منزلش پايگاه بيماران ثروتمند غيرگيلانى بود كه به قصد معالجه عازم اروپا بودند و با شنيدن مهارت دكتر اتابكيان خود را به وى مىسپردند . اتابكيان علاوه بر طبابت اهل قلم و سياست هم بود . روزنامهء هامائيك را در رشت منتشر مىكرد .
دكتر آرشاك يقيايان .
فارغ التحصيل سوئيس بود . اين پزشك ارمنى بعد از سالها انجام خدمات پزشكى در تهران و رشت به سال 1351 در 82 سالگى درگذشت .
دكتر پطروس تاشچيان .
فارغ التحصيل آمريكا و متخصص زنان و زايمان بود . قريب 50 سال به مردم گيلان خدمت كرد . اين پزشك متخصص ارمنى به سال 1339 در 88 سالگى درگذشت .
دكتر عبد الخالق آخوندزاده .
او معروف به آخوند اف و فارغ التحصيل روسيه بود . دكتر آخوندزاده تا پايان عمر 95 سالهء خويش به طبابت پرداخت و مورد احترام اهالى بود .
دكتر وارتان آوانسيان .
پس از پايان تحصيلات در روسيه از سال 1301