ترجمهها 130 .
نزهت العاشقين : رسالة فى العشق .
از محمد فرزند محمود ( محمد ؟ ) فرزند محمد زنگى بخارايى ، سدهء 7 ق . نگارندهء « بستان العقول فى ترجمان المنقول » ( هف - ادب نثرى ) و جز آن .
نام كتاب و نگارنده در ديباچه آمده كه نام پدر در نسخهء چاپى محمد است . براى بزرگى : « ملك الوزراء ، عمدة الممالك ، عدة الخوانين ، مقرب الخاقان . . . مجد الاسلام محمود بن محمد المرتحى ( بىنقطه ) الابهرى » .
نسخهء چستربيتى نوشته 861 ق . در 4 « باب » است : 1 - تحقيق عشق ، 2 - صفت عشق ، 3 - صفت معشوق ، 4 - فايدهء عشق . و در ديباچهء نسخهء چاپى نيز در 4 « باب » است و در متن 2 « باب » : 1 - نمىدانم كه مطلع اين باب از كجا آغاز كنم ؛ 2 -
داستان عاشقان خود داستان ديگر است * مرغ جان عاشقان از آشيان ديگر است
. اين گفتار به كوشش و پيشگفتار و يادداشت و برداشتهاى ارزشمند ، از آنميان دربارهء نسبت « زنگى » و كسانى كه با اين نسبت شناخته شدهاند ، از استاد ايرج افشار ، برپايهء 2 نسخه ، 1372 خ ، چاپ شده است .
آغاز : حمد بىحد و ثناى بىعد حضرت عزت قادرى را كه عالم و آدم را . . . من بعده ، چنين گويد مؤلف اين كلمات و . . . محمد بن محمد ( چنين ) محمد زنگى البخارى .
انجام باب 2 : و شرح اين باب تطويل داشت ، اختصار كرده شد تا موجب ملالت نگردد . ايزد تعالى همه را به كمال حقيقى برساند . بمنه .
نفيسى 1 / 120 .
دايرة المعارف ش ( 7 ) 3004 افشار ، كه پايهء چاپ شده است .
نزهت العاشقين . نگارندهاى كه نام او در نسخهها و مآخذ گوناگون آمده است
: عثمان فرزند حاجى بله ( بالله ، بالا ؟ ) تبريزى ( نسخهها ) ، على فرزند محمود ( همانجا و گلچين معانى ) . على بن حاج ( اته ) ، خواجه عثمان فرزند آقا بالا تبريزى ( نسخهء لوسآنجلس ) . نفيسى ( 1 / 120 ) از محمد فرزند محمد فرزند محمد بخارايى زنگى ياد كرده ( - پيش از اين ) و نگارندهء « نزهت العاشقين » بوده و همو ( 2 / 813 ) از على فرزند محمود ياد مىكند كه « نزهت العاشقين » خود را در 970 ق ساخته .
نسخهء 8827 گنجبخش ، نوشتهء 1168 ق كه من ديدم نشان مىدهد تحتتأثير « گلستان » سعدى است ( - مشترك ) و از عثمان فرزند الحاجى تبريزى است ، در 5 « قاعده » و 1 « خاتمه » است . ادبى - عرفانى ، نثر آميخته به نظم و حكايتها : قاعده 1 - هر عضو آدمى براى كارى است و دل براى عشق وزيدن ، 2 - اهل لطف خلاف كردهاند كه ديده سابق است در عشق و يا دل ، 3 - عاشق جهت لذت بردن نيازمند جمال معشوق است ، معشوق نيز براى ارائهء جمال نيازمند عاشق ، 4 - عاشق را در عشق شرايط است ( 7 شرط ) ، 5 - معشوق را نيز شرايط است ( 7 شرط ) . خاتمه طايفهء از ذوق بىنصيب .
شمار بخشها در نسخهها نيز گوناگون است .
آغاز نسخهء گنجبخش : الحمد لله الذى جعل قلوب العاشقين محال تحيات المشتاقين . آغاز نسخهء اوچ : حمد و سپاس آفريدگارى را كه سينهء