را به قصد سامرا ترك گفت ، آخوند نيز به احترام استاد خود به سامرا رفت و چندى در آن جا ماند ، تا به فرمان ميرزا دوباره به نجف بازگشت و حوزهء درس دائر نمود .
آخوند خراسانى ، بىگمان يكى از بزرگترين مدرّسان علم اصول در تاريخ اسلام است . بيش از چهل سال تدريس كرد . سبك تدريس ، حسن بيان ، شيوايى تقرير و سرعت انتقال او بىنظير بود . در حوزهء درسش بيش از هزار طلبه كه در آن ميان صد مجتهد مسلّم بودند ، حاضر مىشدند . برخى از مشاهير شاگردان او عبارتاند از :
ميرزا ابو الحسن مشكينى ، سيّد ابو الحسن اصفهانى ، سيّد ابو القاسم كاشانى ، آقا نجفى قوچانى ، سيّد محمّد تقى خوانسارى ، شيخ محمّد جواد بلاغى ، سيّد حسن مدرّس ، شيخ محمّد حسن مظفر ، شيخ محمّد حسين اصفهانى كمپانى ، آية اللَّه بروجردى ، حاج آقا حسين قمى ، علامه حائرى ، صدر الدين صدر ، آقا ضياء عراقى ، شيخ عبد الكريم حائرى ، سيّد عبد اللَّه بهبهانى ، شيخ محمّد على شاهآبادى ، هبة الدين شهرستانى ، سيّد محسن امين عاملى ، ميرزاى نائنى ، آقا بزرگ طهرانى ، آية اللَّه حكيم و بسيارى ديگر .
آخوند خراسانى از بنيانگذاران و پشتيبانان اصلى انقلاب مشروطيّت بود .
مجاهدات بىدريغ او بويژه پس از استبداد صغير ، از عوامل مؤثّر خلع محمّد على ميرزا از سلطنت و استقرار مشروطيّت بود . پس از ورود سربازان روسى به ايران و اشغال آذربايجان و گيلان ، آخوند خراسانى براى مقابله با تجاوز بيگانگان دستور جهاد داد و خود قصد آمدن به ايران كرد كه به ناگاه در 20 ذى حجّهء 1329 ق ، در نجف درگذشت .
آثار او عبارتاند از : كفاية الأصول در 2 جلد كه از زمان تأليف آن در 1321 ق تاكنون همواره از مراجع معتبر درس و بحث علم اصول بوده است و بارها به چاپ رسيده است ؛ حاشيه بر رسائل شيخ انصارى و حاشيه بر مكاسب شيخ كه مستقلًا و يا همراه رسائل و مكاسب بارها چاپ شده است ؛ فوائد شامل مباحث مختلف فقهى و اصولى و كلامى ( تهران 1315 ق ) ؛ حاشيه بر اسفار ؛ حاشيه بر شرح منظومه ؛ رسالاتى در
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 138
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص١٣٨