روش قرآن در دعوت
بشر نوعا در فهم مطالب بر سه قسمند :
اول - حكما و دانشمندان و خواص كه براى اين دسته ، برهان و حكمت به كار ميرود .
دوم - عوام مردم كه براى راهنمائى آنان ، طريق موعظه و خطابه اتّخاذ مىشود .
سوم - معاندين و آنان كه ببرهان و موعظه سر تسليم فرود نميآورند و براى دعوت اين فرقه بايد بطريق جدل « 1 » اقدام شود .
خداوند حكيم نيز براى دعوت افراد بشر بدين مقدّس اسلام در آيهء 125 سورهء نحل بطرق سهگانهء فوق اشاره نموده ميفرمايد :
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
( اى رسول ما مردم را ببرهان و سخن موافق حق و پند دادن نيكو به راه پروردگارت دعوت كن و با مخالفان و معاندان بطريقى كه نيكوتر است مناظره و مجادله نما ) .
حكما گويند اثبات مطالب علمى به پنج طريق مشروحهء زير انجام ميگيرد و در اصطلاح منطق آن را صناعات خمس نامند : برهان - خطابه - جدل - سفسطه - شعر .
برهان - آنست كه بقياس صحيح مطلبى را مدلل داشته و مقدمات يقينى در دليل آن به كار رود .
خطابه - ترغيب مخاطب است بپذيرفتن مطالب با بيانى نيكو از گفتار بزرگان و رفتار نيكان .
جدل - نقض قول دشمن است از مسلمات او به منظور اثبات قول خود .
سفسطه - مغالطه كردن و استدلال از طريق قياس باطل به منظور پوشانيدن
هامش
( 1 ) مباحثه بر طريق رفق و مدارا .