ديگر ناصر الدّين شاه ( كه در 7 ساعتى شب 2 شنبه 5 ج 1 سنه 1270 متولد شده و پس از چهار سال و 6 ماه و 13 روز عمر ، در روز 3 شنبه 18 ذىالقعده سنه 1274 وفات كرده و در شاه عبد العظيم ( ع ) در بقعهء مخصوصى دفن است ) درآمده و سمت آجودانى مخصوص يافت .
و پس از وفات وى در سنه 1275 از جانب پدر خود نايب الحكومه عربستان و لرستان شده و بعد از سه سال بتهران آمد و جنرال آجودان حضور شاه شد ، و در سنه 1280 نايب دويم سفارت ايران در پاريس شده و بدين عنوان در 10 ج 2 از تهران بفرنگستان رفت و سه سال و نيم در پاريس ماند و آنجا زبان فرانسه را تكميل كرده و در ماه رمضان سنه 1283 بتهران برگشت و به سمت پيشخدمتى شاه برقرار شد ، و در 15 ذىالحجه همين سال ( 1283 ) كه شاه به سفر مشهد رفت همراه بود ، و پس از آن مترجم مخصوص اين پادشاه شده و بعد رياست دار الطباعه و دارالترجمه دولتى را يافت ، و از اين تاريخ ببعد شروع در نشر معارف قديم و جديد بوجهى بديع در ايران نمود و حقى بزرگ از جمع و تأليف كتب مفيده از خود بر اهل علم بر - قرار فرمود .
در « دانشمندان آذربايجان » فرمايد كه وى در تأسيس انجمن علمى و نشر جرائد رسمى
هامش
- مأخذ ديگر تاريخ تولد صاحب عنوان كتاب « تاريخ رجال ايران 3 : 330 » نگارش مهدى بامداد است كه وى نيز در مفتتح عنوانش گويد : « محمد حسن خان ( صنيع الدوله - اعتماد السلطنه ) پسر چهارم حاج عليخان مقدم مراغهاى حاجب الدوله ( فراشباشى ) ناصر الدّين شاه كه در 21 شعبان 1259 ه ق در تهران متولد شده و از شاگردان دوره اول مدرسه دار الفنون بوده است ، به اين معنى كه پس از افتتاح دار الفنون در سال 1267 ق ، در سن نهسالگى وارد مدرسه در رشتهء نظام شده . . . » الخ .
دور نيست كه بامداد تاريخ تولد وى را از كتاب خان ملك گرفته باشد ، مع الاسف او گاه مطالب خود را بدون ذكر مأخذ مىآورد كه كار بدى است ، گرچه در اين خصوص خان ملك نيز مأخذى ذكر نكرده ، بعلاوه در تطبيق هر دو تاريخ تولد و وفات از قمرى بشمسى نيز در كلام خان ملك اشتباه و اشكالى وجود دارد ، فتدبر .
بههرحال ، ما پس از تأمين نظر جناب معلم شرح حال اعتماد السلطنه را از سال وفاتش بدينجا منتقل نموديم ، و براى اطلاعات بسيار خوب از احوال و آثارش مطالعهء تاريخ مهدى - بامداد و هم « روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه » بقلم خودش را كه هر دو مطبوع و منتشرند توصيه مىكنيم . م .