و بههرحال ، وى از بزرگان سلاطين ايران ، و در تعظيم شعائر اللّه و احترام از علماء شيعه و اهل علم و فضل اهتمامى تمام داشته ، و خود نيز از اهل فضل و كمال بوده ، و شعر هم مىگفته و كتب بسيارى بنام او تأليف شده ، بلكه « المآثر و الآثار » براى ذكر محامد و مآثر چهل سال اول سلطنت او تأليف شده مشتمل بر شانزده باب ، هر بابى نوعى از محاسن زمان وى و از آن جمله باب دهم در ذكر رجال علمى زمان وى كه بغايت مفيد و ممتع و ما را در اين كتاب نقل از آن بسيار شده و مىشود .
الا اينكه مردمان سياسى مىگويند وى براى ترقى و تمدن ايران بيش از اين از مقتضيات زمان خود مىتوانست استفاده كند و نكرد ، و براى نفع شخصى خود ؛ در اين زمينه بسى كوتاهى نمود .
و بههرحال ، وى در چهار ساعت و ربع گذشته از شب يكشنبه ششم ماه صفر المظفر اين سال - مطابق ( . . . ) سرطان ماه برجى - در قريهء كهنمير تبريز ، بطالع حمل 28 درجه و 2 دقيقه ، از بطن مهدعليا دختر قاسم خان قاجار كه در سال 1220 ( ص 677 ش 272 ) گذشت متولد شده ، و پس از وفات پدر بسلطنت ايران نائل گرديد ، و در 4 شنبه 22 ذىالقعده سنه 1264 رسما بتخت سلطنت جلوس نموده . و سفرى با جلب نظر اولياء دولت عثمانى بعتبات عاليات و چندين سفر بمشهد مقدس براى زيارت رفته .
و بالاخره ، پس از مدت شصت و شش سال و نه ماه قمرى و يازده روز عمر ، و 49 سال و 1 ماه و 11 روز سلطنت ؛ در عصر روز جمعه هفدهم ماه ذى القعدة الحرام سنه هزار و سيصد و سيزده - مطابق ( . . . ) ثور ماه برجى - در شاه عبد العظيم ( ع ) مقتول ، و هم آنجا در حجره طرف غربى صحن مقدس آن بزرگوار مدفون شد .
و فرزندان بسيارى ذكورا و اناثا از زوجات عديده از وى بهم رسيده كه ما چندين نفر آنها را بدون ترتيب اينجا مىآوريم :
اول ظل السلطان كه فرزند پنجم او است در سال ( 1266 ) .
دويم مظفر الدّين شاه در ( 1269 ) .
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى ) — صفحة 1295
مساهمون: ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
ص١٢٩٥