* ( 692 - تولد ميرزا ملكم خان ناظم الدوله ارمنى ) *
وى فرزند ميرزا يعقوب خان ارمنى ، از مردم قصبه جلفاى اصفهان و مردى با فضل و عظيمالشان بوده .
در « المآثر و الآثار : 197 س 2 » وى را ترجمه نموده و درباره او نوشته كه : در فن ديپلوماسى و شعب سياسى مسلم است ، و در غالب فضائل مشرق زمينى و اروپى مقام استادى دارد ، و برخى أعمال عجيبه و علوم غريبه را به سرحد كمال رسانيده ، ترجمه او در اين مختصرات كجا مىگنجد ! انتهى .
و در « مرآة البلدان » فرمايد كه : وى در سنه 1289 لقب ناظم الملك يافت ، انتهى .
و البتّه پس از آن ملقب بناظم الدوله شده كه چندين نفر را ديدهايم نخست لقب ايشان اضافه به كلمه الملك و سپس به كلمه الدوله شده همچون حاجى نجم الدوله و غيره .
و بههرحال ، ميرزا ملكم خان در اين سال ؛ چنان كه در « الذريعة » است ( يا در سال 1249 ) چنان كه نيز در « الذريعة 8 ش 169 » و كتاب « معاريف » فرمودهاند ؛ در جلفا متولد شده ، و كتب چندى تأليف نموده ، از آن جمله : كتاب « پير و جوان » در تنقيد برخى از رسوم مشرق زمينى .
و آخر بسعادت اسلام مستسعد شده ، و در سنه 1325 چندين رساله از وى در تهران چاپ زدهاند كه همه شامل مطالب مربوط ببيدارى ايرانيان در رسوم جديده ، و به ترتيب معروف بدين نامها مىباشد :
1 - اصول تمدن 2 - حرف غريب 3 - رسالهء غيبيه 4 - رفيق و وزير 5 - شيخ و وزير 6 - پولتيكهاى دولتى 7 - تشكيل لشكر و مجلس اداره 8 - سياحى گويد 9 - توفيق امانت 2 جزء 10 - اصول آدميت 11 - اصول مذهب ديوانيان .