ترجمه : نه خدا در اشياء داخل است و نه از آنها خارج .
شرح : يعنى ذات يكتا و يگانه خدا با آنكه با تمام موجودات و مقوّم كليّهء حقايق وجوديه است داخل در عالم است و خارج از عالم ، از چيزى بطور مباينت خارج نيست و در چيزى به نحو حلول داخل نيست . به عبارت ديگر خدا در حدود و ماهيات اشياء داخل نيست و از وجود و حيث نورانيّت عالم هم خارج نيست . « عالم ز تو هم تهى و هم پر » پس نور وجهش كه تجلى فعلى اوست با تمام موجوداتست
وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ
« 1 » چون ذات بحت بسيط الحقيقه است و بسيط الحقيقة كلّ الاشياء و ليس بشئ منها ، در هيچ تعيّن و حدّ و ماهيت نمىگنجد و مقوّم تمام موجوداتست و محيط به كليّه وجودات و در هرمكان آن لا مكانى حاضر و از كليّه امكنه خارج است .
كلمهء 8 - قال أمير المؤمنين عليه السّلام : الاخلاص عبادة المقرّبين
« 2 » .
ترجمه : اخلاص در عمل عبادت بندگان مقرّب خداست .
شرح : يعنى اخلاص در عبادت كه هيچ شائبهء شرك و ريا در او نباشد و در او هواى نفس هيچ مداخله نكند و جز رضا و خشنودى حق در آن عمل هيچ منظورى نداشته باشد و
إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ
صرف باشد آن عبادت بندگان خاص و مخصوص مقرّبان درگاه الهى است كه آن مشتاقان حق در عملشان شوق بهشت و خوف دوزخ هم مداخله ندارد و تنها نظرشان در كار به ميل و رضاى معشوق است مانند على عليه السّلام و خاصّان شيعيان كه ميل آنها فانى در ميل خداست ،
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ *
.
جز به ميل حق نجنبد ميل من * نيست جز عشق احد سر خيل من
هامش
كلّ الأشياء و ليس بشئ منها » كه مفاد توحيد صمدىاند ، اهميت بسزا دارد .
قوله : « عالم ز تو هم تهى و هم پر » .
( 1 ) . حديد / 5
( 2 ) . غرر و درر آمدى ، شرح آقا جمال خوانسارى ، ط 1 ، ج 1 ، ص 176 ، ش 667 .
قوله : « جز به ميل حق . . . » .
قوله : « آتشى از عشق . . . » .