شده است : هنگامى كه از رحمت خداى متعال سخن مىگوئيم مقصود تنها احسان مجرد بىرقت است ، و بدين خاطر در روايت آمده است : رحمتى كه از سوى خدا باشد بخشش و بخشودن ، و رحمتى كه از سوى آدميان باشد رقّت و مهربانى است .
واژه " رحمان " ويژه خداى متعال است و معناى آن جز بر خدا راست نيايد ، زيرا تنها اوست كه رحمتش همه چيز را فراگرفته است .
واژه " رحيم " درباره خدا و غير خدا استعمال مىشود . خداوند درباره خود فرموده :
" إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ "
خداوند آمرزنده مهربان است . و درباره پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده :
" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ "
. براستى رسولى از شما بسويتان آمد كه رنجهاى شما بر او گران است . بر هدايت شما پاى فشار و با مؤمنان رئوف و مهربان است . « 1 »
و نيز ، گفته شده : خداى متعال رحمان دنيا و رحيم آخرت است . زيرا ، احسان خداوند در دنيا عام است و شامل مؤمنان و كافران ، و در آخرت مخصوص مؤمنان است . خداوند در سوره اعراف فرموده :
" وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ "
.
رحمت من همه چيز را فراگرفته ، و به زودى آن را ويژه كسانى مىگردانم كه تقوا پيشه كنند . « 2 » يعنى : رحمت من در دنيا براى مؤمنان و كافران هر دو است و در آخرت ويژه مؤمنان است .
صاحب كتاب " تاج العروس " نيز در اين باره سخنى دارد كه فشرده آن چنين است :
" رحمان " نامى است مخصوص خداوند كه به غير او راست نيايد . زيرا ، رحمت او همه موجودات را از طريق " خلق و رزق و سودرسانى " شامل است .
" رحيم " نامى است عام براى هر كه به صفت رحمت متصف گردد . بعد گويد : اين همان معناى سخن [ امام ] جعفر صادق عليه السّلام است كه فرموده : " رحمان " اسمى خاص براى صفتى عامّ است و " رحيم " اسمى عام براى صفتى خاص .
هامش
( 1 ) - توبه / 128 .
( 2 ) - اعراف / 156 .