آنها قربانى مىكردند و مراسم دينى مىگرفتند .
اما فرعون خودش هم « إله » بود ، لكن إله به معناى مطاع و پيروى شونده . اگر چه اين احتمال نيز مىرود كه فرعون ادعاى « الوهيت » به معناى اول هم داشته است ، يعنى خود را معبود پرستيدنى هم مىدانسته ، چنان كه از برخى ملتها نقل شده كه آنها پادشاهان خود را از نسل « آلهه » خورشيد يا غير آن ، مىدانستند ، و براى آنان برخى مراسم عبادى را برگزار مىكردند .
اينها معناى « إله » در نزد عرب و غير عرب از ملتهاى منقرض و باقى است .
سوم : معناى إله در اصطلاح اسلامى
« إله » در مصطلح اسلامى از اسماى حسناى خداوند و به معناى معبود و آفريننده مخلوقات مىباشد . اين واژه گاهى در قرآن كريم ، همراه با قرينهاى كه دلالت بر معناى لغوى دارد ، آمده است . مانند :
الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ .
آنان كه با اللّه معبود ديگرى قرار مىدهند . « 1 »
زيرا ، دو كلمه : آخر و مع اللّه در آيه كريمه ، دليل بر آنند كه مقصود از « إله » معناى لغوى آن ، يعنى : مطاع و معبود است ، يعنى همان كه جز اللّه پيروى و پرستش مىشود .
« إله » در آيات بسيارى از قرآن كريم ، بدون قرينه و مطلق به معناى اصطلاحىاش آمده ، و « الوهيت » را منحصر و ويژه خداى سبحان مىكند . ما در بحث آينده مشروح آن را بيان مىداريم .
جامع ترين سخن در معناى « إله » سخنى است كه ابن منظور مؤلف كتاب لسان العرب ، در ذيل ماده « إله » ، از قول ابى الهيثم آورده كه گفته است :
خداى عزّ و جلّ فرموده : خداوند هيچ فرزندى نگرفته ، و هيچ الهى با او نيست ، چه ، اگر الهى جز او وجود داشت ، هر الهى به مخلوق خود مىپرداخت .
هامش
( 1 ) - حجر / 96 .