هذِهِ جَهَنَّمُ
بعضى گفتند قائل خداوند است كه به پيغمبرش خبر مىدهد كه اينست جهنّم يعنى عذاب جهنم اين نحوه است براى تسليت خاطر رسول اللَّه ولى ظاهر اينست كه ملائكهء عذاب به مجرمين مىگويند
هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ
مجرم هر گنهكار را شامل مىشود هر عملى كه جرم دارد فاعلش مجرم است چه كافر باشد چه مشرك چه فاسق چه فاجر لكن به قرينهء يكذّب مراد مجرمينى هستند كه تكذيب مىكردند ، و تكذيب جهنم هم دو نحوه است يكى آنكه منكر معاد و عذاب باشند و ديگر آنكه خود را معاف بدانند و اهل سعادت بشمارند .
يَطُوفُونَ بَيْنَها
طواف بين جهنّم آنست كه شعلهء آتش آنها را بالا مىبرد و عمود آهنى آنها را فرو مىبرد دائما در نزول و صعود هستند .
وَ بَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ
امّا حميم كه بر سر آنها ريخته مىشود كه مىفرمايد :
فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ ما فِي بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ وَ لَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ
حجّ آيهء 20 الى 23 و آن زمانيست كه با او چنين مىكنند و به تعبير ديگر حال حاضر .
[ سوره الرحمن ( 55 ) : آيات 46 تا 47 ]
وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ ( 46 ) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ( 47 )
و از براى كسى كه خوف داشته باشد مقام پروردگار خود را دو بهشت هست .
وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ
از براى خوف گفتند مؤمن بايد بين خوف و رجاء باشد نه مأيوس از رحمت و مغفرت و نه امن از عذاب كه گفتند هر دو از معاصى كبار است يأس من روح اللَّه و امن من مكر اللَّه و سه قسم خوف داريم : يكى خوف از معاصى كه اگر خدا اراده فرمايد براى يك معصيت عذاب كند خلاف عدل نيست و لو يك عمر عبادت كرده باشد زيرا در اخبار داريم كه فرداى قيامت سه ديوان باز مىشود ديوان نعم و ديوان عبادات و ديوان معاصى ديوان عبادات مقابله نمىكند با ديوان نعم و باقى مىماند ديوان معاصى بلا عوض .
دوم خوف از عاقبت چه بسا كثرت معاصى باعث سلب ايمان شود و لو در