يعنى عقل آنها آنها را وادار و امر كرده به اين مزخرفات 2 - بزرگان آنها كه آنها را صاحب عقول مىدانند به آنها امر كردهاند چنانچه فرداى قيامت مىگويند
وَ قالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا
احزاب آيه 67 اين نيست زيرا نه خود آنها و نه كبراء آنها عقل ندارند چنانچه در وصف آنها ميفرمايد
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ
بقره آيه 166 .
أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ
چنين است طغيان و سركشى و زير بار دين نرفتن آنها را به اين مزخرفات وادار كرده و لذا گفتند : ام در اينجا بمعنى بل است يعنى بلكه اينها طاغى بودند .
اقول ظاهرا هر دو بوده هم اكابر آنها و رؤساء آنها آنها را اضلال كردند و هم خود اينها طاغى بودند و آيهء شريفه از براى ترديد نيست زيرا بر خداوند مشكوك نيست بلكه مراد اينست كه يك قسمت آنها براى اضلال اكابر آنها بودند و يك قسمت كه خود اكابر آنها اين نسبتها را مىدادند از جهت طغيان بوده به عبارت ديگر اكابر از جهت طغيان و ضعفاء از جهت متابعت و اللَّه العالم .
[ سوره الطور ( 52 ) : آيه 33 ]
أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا يُؤْمِنُونَ ( 33 )
يا ميگويند اين قرآن را از پيش خود در آورده و نسبت دروغ ميدهد كه از جانب خدا است ، بلكه اينها ايمان نمىآورند .
أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ
تقول تكلف در قول است اطلاق بر كذب مىشود يعنى ميگويد كه از جانب خدا است خود پيش خود ميگويد ، چنانچه مىفرمايد :
وَ إِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ
انفال آيهء 32 .
بَلْ لا يُؤْمِنُونَ
اينها همه بهانه است ميخواهند ايمان نياورند اين كفريات را ميگويند و الا ميدانند كه شما ديوانه نيستى ، بلكه عقل كل هستى و شاعر نيستى و از پيش خود چيزى نمىگويى كه ميفرمايد :
إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ
.
( كه جبرئيل باشد )
وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلًا ما تُؤْمِنُونَ وَ لا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ