گمراهتر از آنكه در شقاق و جدايى از حق است جدايى بسيار دورى نوع ناس غير از طبقهء خاصه نعمتها را مستند باقدامات خود ميدانند و رؤساء و اسباب ظاهريه و بلاها را از جانب حق ميدانند
قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ
لذا ميفرمايد :
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ
راى بمعنى عقيده يعنى اگر عقيدهء شما اينست كه از نزد خدا است و عبد هيچ اختيارى ندارد و معتقد بجبر هستيد كه كفر و ايمان و اطاعة و معصية خواست او است
ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ
از اين جهت كافر به خدا ميشويد جوابش اينكه اين در ضلالت بسيار دوريست .
مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ
شقاق جداييست مثل شق القمر و اين جدايى بسيار بعيد است يعنى فاصلهء اين باطل با حق زياد است .
( تنبيه ) ثواب و عقاب نعمت و بلاء از جانب حق است لكن بايد محل قابليت داشته باشد براى ثواب و نعمت و استحقاق داشته باشد براى عقاب و بلاء و تحصيل قابليت و استحقاق بيد عبد است كه از روى اختيار اگر ايمان آورد و متقى شد و اطاعت كرد قابليت پيدا مىكند و اگر كفر و شرك و ضلالت و ظلم و طغيان و عصيان را اختيار كرد مستحق عذاب و عقاب و بليّات مىشود و مسئلهء جبر و تفويض و اختيار را ما در مجلد اول كلم الطيّب در بحث عدل مفصلا بيان كردهايم .
[ سوره فصلت ( 41 ) : آيه 53 ]
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ( 53 )
زود باشد كه به آنها نشان دهيم و مبيّن كنيم آيات خود را در آفاق و در نفوس آنها تا اينكه واضح و مبيّن شود بر آنها اينكه او حق است آيا كفايت نميكند بپروردگار تو اينكه خداوند بر هر چيزى شاهد و حاضر و ناظر است .
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ
در