و حقيقت آمده .
(
بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ
) پس از اين بيانات خداوند سرّ ايمان نياوردن آنها را بيان ميفرمايد :
(
وَ أَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ
) زيرا راه حق امريست مشكل بر خلاف هواى نفس و زخارف دنيا و وساوس شياطين انسى و جنى است و راههاى باطل موافق با هواهاى نفسانى و زخارف دنيوى و وساوس شيطانيست از اين جهت از حق كراهت دارند و تعبير به اكثر براى اينست كه قليلى از آنها متنبه شدند و طالب حق شدند و ايمان آوردند و امروز هم مشاهده مىكنيم كه اكثر ناس دشمن حق هستند و متمايل به باطل مىشوند .
[ سوره المؤمنون ( 23 ) : آيه 71 ]
وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ ( 71 )
و اگر بر فرض محال حق متابعت كند هواهاى نفسانيه كفار و مشركين را هر آينه فاسد مىشود آسمانها و زمين و هر كس در آسمانها و زمين هست ، بلكه آمديم ما آنها را به يادآورى آنها پس آنها از ذكر خود اعراض كننده بودند .
اين آيهء شريفه از مشكلات آيات است و مفسرين حق آن را ادا نكردند و هر يك يك معنايى كرده كه در ضمن تفسير ذكر مىشود .
(
وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ
) بعضى گفتند : حق پيغمبر اكرم است ، بعضى گفتند : امير المؤمنين است ، بعضى گفتند : ولايت است . بعضى گفتند : خداوند متعال است و غير اينها . لكن حق مطلب اينست كه تمام افعال الهيه چه تكوينيه مثل