فِيهِ
در باب توحيد و شرك و تصديق و تكذيب انبياء و تحليل و تحريم اشياء و كيفيت عبادات و معاملات و حدود و ديات و ساير احكام و انكار بعث و غير اينها و حمل معجزات بر سحر و نسبت ساحر و مجنون بانبياء دادن فرداى قيامت بر آنها مكشوف مىشود حق و باطل و بعضى گفتند لام ليبيّن متعلق است بجمله
وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا
در چند آيه قبل كه علّت بعث رسل باشد كه انبياء را فرستاديم تا اينكه بيان كنند و واضح كنند بر كفار و مشركين آنچه را كه در او اختلاف ميكردند از امور مذكوره در همين دنيا لكن اين معنى به نظر بعيد ميآيد و خلاف ظاهر آيه شريفه است .
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا
عطف است به ليبيّن بهر دو معنى اما بمعنى اول فرداى قيامت بمشاهده مثوبات مؤمنين و عقوبات كفار و مشاهده بهشت و جهنم بر آنها معلوم مىشود كه
أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ
آنچه ميگفتند دروغ بوده و نيز خلاف حق بوده و آنچه انبياء فرموده حق و صدق و مطابق واقع بوده .
( تنبيه ) در موضوع صدق و كذب دو معنى گفتند يكى مطابق واقع و مخالف واقع كه مشهور گفتند ديگر مطابق با عقيده قلبى و مخالف آن و در قرآن مجيد در هر دو معنى استعمال شده در مثل مقام بمعنى اول است كه دروغ آنها بر خود آنها مكشوف مىشود و در مورد منافقين كه باطنا عقيده ندارند و لكن اظهار عقيده ميكنند ، چنانچه در سوره منافقين .
قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ
و در باب صوم هم بمعنى دوم است
[ سوره النحل ( 16 ) : آيه 40 ]
إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ( 40 )
اينست و جز اين نيست گفتار ما از هر چيزى زمانى كه اراده كرديم كه آن شيء وجود پيدا كند اينكه مىگوييم به آن شىء كه بود شو پس بود مىشود ( توضيح كلام ) اينكه افعال اختياريه عباد پس از آنكه تمام اسباب و وسائل آن مهيا باشد و موانع مفقود باشد احتياج به مقدماتى دارد .