( جز عده كمى از شما به اين دستورات پشت نموديد در حالى كه اعراض كنندگان بوديد ) .
و اذ اخذنا : عطف بر آيات سابقه است و مراد از اخذ ميثاق اوامر و دستوراتى است كه توسط انبياء بر آنها نازل شده و از آنها عهد گرفته شده كه به آن دستورات عمل نمايند و ابتداء آيه بنحو غياب است و از جمله
لا تَعْبُدُونَ
بنحو خطاب و نيز جمله
لا تَعْبُدُونَ
به صورت خبر است و از جمله
قُولُوا لِلنَّاسِ
به صورت انشاء در آمده و اينها از محسنات بديعيه است كه بكلام لطف خاصى مىبخشد و در آيات قرآن از اين گونه محسنات بسيار است و آيه اگر چه خطاب به بنى اسرائيل و مطالب مذكوره آن جزو مواثيق آنها است ولى آن مطالب از امورى است كه در جميع شرايع محقق بوده و از بسيارى از آيات و اخبار استفاده مىشود و بر طبق آن براهين عقليه نيز ثابت است و آنها در طى هشت جمله بيان شده :
جمله اول
لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ
درباره توحيد عبادتى است كه براى خدا در عبادت شريك قرار ندهيد و اين مفاد كلمه لا إله الا اللَّه است و بيان آن و دلالتش بر جميع مراتب توحيد و كليه اعتقادات ، بدلالت التزام و اقتضاء در ذيل آيه شريفه
وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ
گذشت « 1 » و جمله لا تعبدون خبرية است و نهى از آن اراده شده چه آنكه جمله خبرية در مقام طلب ابلغ از جمله انشائيه است جمله دوم
وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً
احسانا مصدرى است كه نيابت از فعل محذوف نموده و تقدير ( و تحسنون بالوالدين ) يا ( احسنوا بالوالدين ) و برّ به پدر و مادر و حرمت عقوق آنها در بسيارى از آيات قرآن و اخبار ذكر شده در سوره بنى اسرائيل ميفرمايد :
هامش
( 1 ) . مجلد اول ص 174