شرح
( 1 ) . روش مرحوم نراقى با حكيم عقيلى تقريبا يكى است . او مىنويسد :
مسئله طبيه
اگر پرسند كه معجونى ساختيم مركب از ادويه معلومة المقدار و مىخواهيم كه مزاج آن معجون را بدانيم و مقدار شربت آن را نيز بدانيم ؟ جواب گوييم كه ضابطه در شناختن مزاج معاجين و قدر شربت آنها اين است كه اولًا اوزان ادويه را از مخرج مشترك بگيريم ؛ يعنى همه را به وزن اقل برگردانيم و عدد آن را نگاه داريم . آنگاه عدد اجزاء حارّه در درجه اولى [ را ] ضبط كنيم و بر آن ضعف عدد اجزاء حارّه در درجه ثانيه را بيفزاييم ، و بر آن سه مثل عدد اجزاء حاره در درجه ثالثه بيفزاييم ، و بر آن چهار مثل عدد اجزاء حاره در درجه رابعه بيفزاييم . و عدد اجزاء بارده را نيز به همين طريق عمل نماييم . پس اگر اجزاء همه حاره باشد فقط ، حاصل بر آنچه اول نگاه داشتهايم ( يعنى عدد وزن اقل ) قسمت كنيم . اگر اجزاء ممتزج از حار و بارد باشند ، فضل احد الحاصلين بر ديگرى بگيريم و او را بر آنچه اولًا نگاه داشته بوديم قسمت كنيم . و بر هر يك از تقديرين حاصل مطلوب است كه عدد درجات مزاج آن معجون است از حرارت يا برودت . و بر اين قياس ، حال رطوبت و يبوست معجون را استنباط كنيم ،
مثلا معجونى ساختيم مركب از پنج دوا و اوزان آنها بر اين وجه است : اول يك مثقال ، دويم نيم مثقال ، سيم پنج طسوج ، چهارم دو مثقال ، پنجم دو دانق . و چون اقل اوزان مذكوره طسوج است ، لهذا اين اوزان را به طسوج رد كرديم كه مخرج مشترك است : اول بيست و چهار طسوج شده ، دوم دوازده طسوج شد ، سيم پنج طسوج شد به نحوى كه بود ، چهارم چهل و هشت طسوج شده ، پنجم هشت طسوج شد ، و مجموع نود و هفت طسوج شد . آن را نگاه داشتيم .
پس فرض كرديم كه اجزاء اين معجون همه حارند . و اول و دوم حارند در درجه اولى ، و سيم حار است در درجه ثانيه ، و چهارم و پنجم حارند در درجه ثالثه . بنابراين ، عدد طسوجات اول و دوم كه سى و شش است گرفتيم و بر آن مضعف عدد سيم ( كه ده طسوج باشد ) افزوديم ، چهل و شش شد . و بر مجموع ، سه مثل عدد چهارم و پنجم كه صد و شصت باشد افزوديم دويست و چهارده شد . آن را بر نود و هفت قسمت كرديم ، خارج قسمت دويست جزو از نود و هفت جزو از واحد شد . پس گوييم اين معجون حار است در اوايل درجه ثالثه .
و اگر فرض كنيم كه جزو اول و دويم اين معجون رطباند در درجه اولى ، و سيم يابس است در درجه ثانيه ، و چهارم يابس است در درجه ثالثه ، و پنجم يابس است در درجه رابعه ؛ پس مجموع عدد اول و دوم كه 36 است گرفته و نگاه داريم انگاه ضعف عدد سيم كه 10 است بگيريم و بر آن سه مثل عدد چهارم افزاييم و بر حاصل كه صد و پنجاه و چهار است ، چهار مثل عدد پنجم افزاييم ، يكصد و هشتاد و شش شود . و فضل محفوظ ثانى كه يكصد و هشتاد و شش باشد ، بر محفوظ اول كه صد و پنجاه است . و چون اين فضل را بر نود و هفت كه عدد طسوجات ادويه است قسمت كنيم ، خارج قسمت يك و پنجاه و سه جزو از نود و هفت جزو از واحد است . لهذا ، معجون مذكور يابس است در اواخر درجه ثانيه .