اما سر عمل دوم : به جهت آنكه چون وزن دواى اول به قدر دو شربت است و عدد طسوج آن بيست و چهار است و وزن دواى دوم به قدر سه شربت است و عدد طسوجات آن دوازده است و وزن دواى سيم نيم شربت است و عدد طسوجات آن پنج است و همچنين تا آنكه عدد شربات كه دوازده و نيم است ، عدد طسوجات آن نود و هفت است . و شكى نيست كه بعد از امتزاج ادويه مفرده و معجون شدن آنها قدر شربت در همه آن به يك نحو مىشود و چون عدد شربات مفردات دوازده و نيم بود بايد معجون به دوازده و نيم قسمت شود كه هر قسمتى از آن يك شربت باشد و چون نود و هفت بر دوازده و نيم قسمت كنيم يك قسم به هم مىرسد كه هشت است به اندكى كم ، زيرا كه همچنان كه مذكور شد نسبت مقسوم به مقسومعليه چون نسبت خارج است به واحد . پس چون نود و هفت كه مقسوم است هشت برابر دوازده و نيم است به قليلى كم ، بايد خارج قسمت نيز به همين نسبت باشد با واحد ، لهذا هشت طسوج خواهد بود به اندكى كم .
منبع : مشكلات العلوم ، ملا محمد مهدى نراقى ، رويه 230 .
شرح
( 2 ) . متن كتاب ايشان چنين است :
فصل اول : در بيان قدر شربت مركب و طريق استخراج درجه آن
هر گاه اراده كردى كه بسازى مركبى كه تو را به هر يك از دو اغراض است پس بگردان نسبت را به مقدار شربت از هر يك دوا به سوى مقدار شربت آخر مثل نسبت غرض خود از آن دوا به سوى غرض خود از دوايى آخر . پس اگر اغراض متادى است ، بگير از هر واحد دوا جزو از مقدار شربت آن دوا سمى مر عدد ادويه را ؛ و اگر اغراض مختلف باشند ، از راه حدس صائب مقدار حاجت كه به هر يك است معين بايد كرد . بعد از آن ، مقدار شربت هر يك به حسب حاجت خود كه به هر يك است بايد گرفت ؛ مثلًا ، اگر به طرف بعضى حاجت زياده است مقدار شربت آن زياده بايد گرفت و به طرف ديگر احتياج كم است قدر شربت آن كم بگيرند
و وقتى كه قصد نمودى كه بدانى درجه مركب ، پس جمع گردان اجزاء حاره و بارده از مفردات و ساقط گردان اقل را از اكثر . و بگير از باقى جزء سمى مر عدد ادويه را . پس آن درجه مركب است . مثلًا ، دواى مركب از حار در درجه ثانى و حار در درجه اولى ، در حار در درجه اولى دو جز گرم است و يك بارد و در حار درجه دوم سه جزو گرم است و يك بارد . پس هر گاه ساقط كرديم دو جزو بارد و به مقابله آن دو جزو حار ، سه جزو حار باقى ماندند . و ادويه دو اند و عدد سمى آن نصف است . پس مركب در يك و نيم درجه گرم شد . و اين قاعده در مركب است كه مقدار بسائط او متساوى باشد .
اما برآوردن مزاج مركب كه ادويه مختلف الاوزان باشند موافق مصنف موجز بسيار اشكال دارد ؛ خصوصا در مركبى كه اجزايش زياده باشد . معهذا درجه تحقيقى در بعضى تركيب بر مىآيد و در اكثر مركب درجه تقريبى به هزار تكلف حاصل مىشود . پس بهتر آن است كه درجه مركب كذائى از چنانچه بعضى حذاق گفتهاند بايد برآورد . و آن چنان است كه قدر صغير وزن بايد گرفت كه تمام ادويه در آن شريك باشند و كسر واقع نشود ( مثل وزن درم يا مثقال يا خردله يا