و اگر در شب ميل نمايند نيم درم و ربع آن و تا يك درم خورند و مداومت آن نمايند و چون در قوت ضعف محسوس گردد ترك نمايند و چون بدن و معده پاك گردد در آن وقت گلقند عسلى هر روز پنج درم بخورند اين در مشائخ است .
و ايضا مروسيا و معجون اصفر سليم تناول نمايند .
و اگر سوء مزاج قوى باشد در استعمال مثروديطوس و ايارج اركافانيس باكى نيست و بهتر و اسلم از آن ايارج فيقرا مخمر بعسل وقت عصر و تناول او وقت سحرست و از علاج خاص اين معده است كه صاحب او شير و از آن بسازند تناول نكند و نه بچهى مرغ كوچك مگر آنكه بريان كنند و بر آن مرى مالح بپاشند و انواع ماهى و فواكه بقول زلب هم نخورند و از اطعمه برل حوم حملان يك ساله قليه و مشوى اقتصار ورزند و شراب او عسل يا مطبوخ عتيق باشد .
و اگر طبيعت ميل به شيرينى نمايد شكر و عسل جمع كنند و كسى را كه در نفث خون يك بار آيد و يا درصد را و قرحه در وقتى از اوقات عارض شده باشد علاج او به قى ضيف مناسب نيست و چون علاج ممكن گردد ابتدا در طعام او به ترب و مالح نمايند و بهترين مالح طريخ است بعده كورج مع پوست ترب يا بيخ او كه متصل اصول ورق او است ابتدا كنند بعد از آن شوربا كه به سركه كبد مطبوخ باشد بدهند بعده خردل و مانند آن از اغذيه دهند و روزى كه معالجه به اين نمايند لحم بقر و پنير خصوصاً تازه در طعام او نباشد و بر طعام نبيند تازه و آب گرم پى در پى بنوشند و چون امتلا گردد و پر مرغ در روغن بادام آلوده در حلق بگردانند و هرگاه معده تنقيه يابد آب گرم جرعه جرعه بنوشند و بار ديگر تحريك نمايند پس دهن شسته سيب خوشبو نمايند و ثقل آن بيندازند و در آن روز و شب چيزى نخورند و فرد را به آن اندك گلاب كه در آن قدرى مصطكى جوشانيده باشند بنوشند و از طعام بر نان بابا زير ورمرى بنطى تر كرده اقتصار كنند اگر خوف تشنگى نباشد ورنه نان خشك تنها بخورند .
و اگر خوف ضعف قوت و دائم معتاد به خوردن گوشت باشد و يا بر آن رياضت ضيف يا صناعت كاوه بود لحم عمل مشوى يا طباحهيا قليهى محرقه بخورند و اندكى شراب ممزوج بياشامند و از آنچه تضميد مثل اين معده كننده اين ضمادست مر صبر زعفران مصطكى سنبل فوفل ناردين تخم كرفس مساوى به سانيدن و بدان موم و روغن از اين گداخته اندازند و بر پارچه طلا كرده بر معده نهند و گاهى اسفنج در آب درياى شور و در شراب نيمگرم و روغن ناردين آغشته مىگذارند و روغن ناردين تنها و روغن مصطكى و روغن قسط به مثل اين معده نافع است و اما چون سوء مزاج رطب به جوان باشد پس در معالجهى او قصد زياده نمايند و از ادويهى قوى الحراره بكاهند .
علاج امراض معده از سوء مزاج يابس ساذج
و آن وجع معده و ضعف هضم و سوء هضم و تخمه و فواق و تشنج معده است بايد كه مرطبات مثل شير گاو و روغن بادام و مانند آن مثل بهدانه و بزرقطونا و اسفاناخ و كدو و يا شير خر و يا شير زن و يا شير بز به شربت نيلوفر و انار شيرين دهند و قيروطى كه از موم سفيد و روغن بنفشه و كاهو ساخته باشند بمالند و غذا ماء الشعير به شربت نيلوفر خورند و تدبين معده بادهان رطبه نمايند و استحمام با آب گرم كنند و زودتر به علاج آن بايد پرداخت كه در آخر شكل گردد و مؤدى بذبول شود .
و اگر با آن تپ باشد بدحق مؤدى گردد .
و اگر سوء مزاج مستحكم باشد ترطيب سائد بدن نمايند به استعمال حمام مرطب و آويزن مرطب و غير آن .
و به قول ابن الياس هر صباح جلاب از نيلوفر سه درم و شكر ده درم و يا آب هندوانه سه اوقيه و يا شيرهى تخم خرفه سه اوقيه به شكر سفيد ده درم بدهند و غذا مزورهى ماش مع كدو مغز بادام و لحوم جدى و فروج و ماهى رضراضى سازند و يا غذا از تمر هندى به مغز بادام و اسفاناخ تناول نمايند .
و صاحب ملكى و جامع گويند كه هرگاه سوء مزاج يابس باشد عنايت به ترتيب معده حتى الامكان نمايند كه اكثر اين مرض به علت معروف به شيخوخست مؤدى مىگردد .
و اگر با آن حرارت مضاعف گردد و از آن تپ دق حادث شود پس صاحب آن را شير خر و شير زنان به سفو مرطب كه در علاج دق مذكور گردد و دوغ گاو به آن به سفوف بدهند و به آب شيرين كه در آن بنفشه و نيلوفر و كدو و كاهو و جو مقشر كوفته و امثال آن جوشانيده باشند استحمام نمايند و غذا حسوئى كه براى اصحاب دق مسطور گردد و بچهى مرغ معمول به كدو و كاهو و اسفاناخ و قطف به طريق شوربا دهند و معده را به قيروطى معمول از روغن بنفشه و روغن نيلوفر و روغن تخم كدو به موم سفيد و آب كاهو و آب حى العالم و آب خرفه ضماد كنند و واجب است كه به تدبير صاحب اين علت غايت عنايت مرعى دارند تا در ذبول نيفتد .
قول شيخ الرئيس علاج آن قريب به علاج دق است چه اين علت دق معده است چون مستحكم شود اصلا علاج نپذيرد و ممكن نيست كه براى ترطيب او تنها تعرض نمايند و بدن را خالى گذارند بلكه ترطيب او واقع نمىشود مگر به شركت بدن پس از ترطيب اين كسان استحمام و نشاندن در آبزن است و تكرار حمام به حسب