مدرسهء ميرزا جعفر كه از بناهاى بسيار عاليه و در عهد اوزبكيان ساخته شده است و در كتيبهء ايوان قبلى آن اسم شاه سلطان حسين ضبط است . ولى معلوم نيست كه مرحوم شاه سلطان حسين معمر يابانى اين بنا بوده .
حجرهء ميرزاى ناظر ، شامخانهء حضرت ، كشيكخانهء مؤذنان ، مكتبخانهء ايتام ، كشيكخانهء دربانان ، مجلسخانهء حضرت ، حجرهء ميرزا - حسينعلى وزير ، عمارت وزير نظام ، دارالتوليهء عضد الملكى .
سمت خيابان پائين بالاى در پائين خيابان نقارهخانهء حضرت است كه مرحوم حاجى قوام الملك تمام نموده .
سقاخانهء وسط صحن موسوم به سقاخانه طلا كه سنگ آب آن را در عهد نادر شاه آوردهاند و اصل عمارت و طلاى آن را اسماعيل خان طلائى در عهد خاقان خلدآشيان ساخته است .
صحن جديد كه صحن شرقى باشد معروف به صحن خاقان كه در پائين پاى حضرت واقع است و اصل آن از بناهاى خاقان خلد آشيان فتحعلى شاه است . كاشيكارى آن كه در كمال امتياز است از مرحوم - حاجى ميرزا موسى خان و ازارهء سنگ آن قدرى از مرحوم معزى اليه و قدرى از ميرزا عبد الباقى منجمباشى و اتمام آن از ميرزا فضل الله وزير نظام شده . حوض وسط نيز از مشاراليه است . آن صحن را چند در است :
درى مقابل ايوان موسوم به در ضرابخانه ، در خيابان پائين ، درى به بازار زرگران ، درى بهطرف مقبرهء مرحوم شيخ بهائى .
عمارات واقعه در صحن علاوه بر عمارات تحتانى و فوقانى كه محل توطن طلاب است از اين قرار است :
ايوان طلاى مباركهء ناصرى : اصل بناى آن از خاقان مغفور - فتحعلى شاه و طلاى آن را بر حسب امر شاهنشاه جمجاه ، مرحوم ميرزا - محمد حسين عضد الملك در ايام حكومت نواب و الا حسام السلطنه از منافع ملكى حضرت فيض آثار ساخته است و از اين ايوان درى به دارالسعاده است و در جنبين آندو كفشكن است كه به خود ايوان منتهى مىشود .
كارخانه و شربتخانهء خدام ، سقاخانهء كاشيكارى وسط از بناهاى حاجى - ميرزا محمد رضاى مستوفى است .
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 1543
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٥٤٣