ذكر تجارت و معاملات تبريز و امتعهء صادر و وارد آن
دادوستد اهالى اين شهر تقريبا هر سال به بيست كرور تومان مىرسد و سبب آنكه متاع هر مملكت و دولت در اين شهر وفور دارد از روسيه و گرجستان و مسقو [ - مسكو ] و بادكوبه و حاجى ترخان و ارزن الروم و طرابوزان و اسلامبول و لندن و منچستر و مارسيل و ايطاليا و بعض مواضع ديگر اروپا از هر قبيل مال التجاره به تبريز مىآيد . گمرك اين شهر شصت و هفت سال پيش از اين دوازده هزار تومان بود . حال به سبب زياد شدن تجارت و وفور امتعه از سيصد هزار تومان متجاوز است و به غير از اين مبلغ چهل هزار تومان هم ماليات بازار و توابع شهر است . گمركخانهء قديم را خراب كرده و گمركخانهء بزرگ بسيار وسيعى در حول عمارت سلطانى بنا نمودهاند كه بهتر از جميع گمركخانههاى ممالك محروسه است و قرار گمرك با تبعه از قرار صدى دو و آنچه متعلق به اوزان است گمرك آن صدى چهار مىباشد و راهدارى هم مىدهند .
اما تبعهء خارجه آنچه رعيت عثمانى است قرار آن صدى چهار و صدى پنج و آنچه تبعهء اروپا كه رعيت روس و انگليس و فرانسه و غيره باشد از قرار صدى چهار است و راهدارى هم از ايشان مطالبه نمىشود . حمل و نقل مال التجاره آنچه از راه طرابوزان است غالبا با قاطر و آنچه از طرف تفليس است بيشتر با شتر و گاهى هم با عراده است و آنچه از سمت عراق است با شتر و قاطر و يابو و الاغ و آنچه از راه اردبيل براى ما كاريه حمل مىكنند با شتر است و وجه كرايه از طرابوزان تا تبريز براى هر يك قانطار - كه قريب چهل و پنج من هزار مثقال باشد - از دوازده تومان الى شش تومان است و از تبريز تا طرابوزان هريك بار كه قريب به سى من شاه است از چهار تومان تا هجده هزار دينار است و از تبريز تا تفليس چهار تومان الى شش تومان است و از تفليس تا تبريز از بيست و پنج هزار الى سى و پنج هزار دينار است اما شك نيست كه كرايههاى مسطوره را ترقى و تنزل و گرانى و ارزانى - برحسب اختلاف وقت و ساير اسباب و علل - مىباشد . و مال التجاره كه از دول خارج داخل