مشاهير قراء است . در حقيقت اگر فين در كاشان نبود محل نزهتگاهى در آنجا نبود . فين در كاشان نظير سغد سمرقند و غوطهء دمشق است . و آن واقع در دامنهء كوهى يك فرسخى كاشان مشهور به كوه دندانه هفت كتل . در بناى عمارات و چشمهء آنجا خلاف كردهاند بعضى او را قنات مىدانند ، بعضى چشمه دانستهاند اگرچه چند پشته از آن كندهاند معلوم نيست قنات باشد . به قدر ده سنگ مساحى آب دارد . در جلو آن عمارات عاليه ساختهاند كه مستغنى از توصيف است . اگر شرح عمارات و باغات آنجا مفصلا داده شود اسباب تطويل مىشود .
مختصرا در آنجا دو آب نماست يكى از براى مردان و يكى از براى زنها .
سلاطين صفويه در آنجا عمارات دلگشا و باغات باصفا ساختهاند و در كنار باغ آنجا خاقان خلد آشيان فتحعلى شاه قاجار عمارتى سلطانى بنا كرده است كه خيلى تعريف دارد و از براى مخارج تعميرات او خرجى از ماليات كاشان مقرر داشته كه به قدر كفاف تعميرات آنجا نيست و روى به انهدام آورده است . اگر چه در سنهء ماضيه جناب جلالت مآب آقاى اعتضاد الدوله در تعميرات آنجا سعى بليغ فرمودند و علاوه بر مخارج مقرره از خود در آنجا مبلغى خرج كردند ليكن تماما تعمير نشده .
در اصل بنا و جريان اين چشمه [ را ] از بناهاى گشتاسب مىدانند كه در وقت سفر رزم با ارجاسب خاقان چين همت بر آبادى آنجا گماشته . از اين قرار دخلى به توابع كاشان ندارد به جهت آنكه كاشان در خلافت هارون الرشيد احداث شده و فين قديم بوده است . و از آن دو قريه است فين عليا و فين سفلى ، و عمارات سلطانى در فين عليا واقع است و فين سفلى عمارات و آبادى بزرگ معظم دارد و از آن آب احداث گشته ، و علاوه از آن دو قريه بر لتحر و حسنآباد و ناجىآباد كه از مزارع حومهء شهرند مىرود و از حوضخانهها كه بيرون مىرود
قم نامه ( مجموعه مقالات ومتون درباره قم ) ( فارسى ) — صفحة 283
مساهمون: سيد حسين مدرسى طباطبائى
ص٢٨٣