چيست ؟ گوييم : بيرون شدن جسم از مكانى به مكان دگر . اگر گويد : « كف » « 1 » چيست ؟ گوييم : ( آب ) است با هوا آميخته چنانك چو مقدارى آب اندر شيشهئى باشد و مر او را سخت و بسيار بجنبانند ، آن آب « 2 » اندرو كف گردد سپيد بدانچ با آن هوا كه اندروست بياميزد . اگر گويد : « بخار » چيست ؟
گوييم : آب كه با آتش آميخته است . « 3 » اگر گويد : « دود » چيست ؟ گوييم :
آتش است با خاك آميخته . اگر گويد : « معادن » « 4 » چيست ؟ گوييم : چيزيست كه اندر زمين بسته شود « 5 » از سيماب و گوگرد ، و خاك به آن « 6 » هر دو آميخته .
[
a
29 ] اگر گويد : « نبات » چيست ؟ گوييم : آنچ از زمين بر آيد و زيادت پذيرد و آب برو غالب است « 7 » . اگر گويد : « حيوان » چيست ؟ گوييم : متحرّكى است « 8 » كه مر او را حسّ است و هوا برو غالب است « 9 » . اگر گويد : « فرشته » چيست ؟ گوييم : نفسهاء بصلاح و با خير « 10 » است ، و طبيعت فلك بريشان غالب است . « 11 » اگر گويد : « ديو » چيست ؟ گوييم نفسهاء « 12 » بد و با شرّست و آتش و خاك بر آن غالب است « 13 » . اگر گويد : حدّ « طبيعت » چيست ؟ گوييم : قوّتى است از قوّتهاء « 14 » نفس ، اندر اركان چهارگانه كار كن . اگر گويد : « اثير » چيست ؟
گوييم : هواى « 15 » گرم است به زير فلك ماه . اگر گويد : « زمهرير » چيست ؟
گوييم : هواى سردست زير آن كرهء اثير . اگر گويد : « ابر » چيست ؟ گوييم :
هامش
( 1 ) كف : خف ( ! )A( 2 ) آن آب : از آبA( 3 ) آب . . . آميخته استA: آبست با آتش آميختهR( 4 ) معادن : چنين است درRA( 5 ) اندر زمين بسته شودA: از زمين رسته شودR( 6 ) به آنA: با آنR( 7 ) غالب استA: غالبR( 8 ) متحركى استR: متحركستA( 9 ) غالب استA: غالبR( 10 ) نفسهاء بصلاح و با خير : نفسهاء بصلاح و تاخيرAفريشته نفسهاى با صلاح و با خيرR( 11 ) طبيعت . . . غالب استA: طبيعت افلاك بر ايشان غالبR( 12 ) نفسهاء بدA: نفسهاى بدR( 13 ) غالب استA: غالبR( 14 ) قوتهاء نفسA:
قوتهاى نفسR( 15 ) هواى : + هواىA