ارزانى داشت
ما لَهُ مِنْ نَفادٍ
و نيست مر آن را هيچ انقطاعى و زوالى و اكثر مفسران برآنند كه اين كلام حق تعالى است كه از روى امتنان ميفرمايد كه اين نعمت بهشت روزى ماست كه بلطف محض و محض لطف به بندگان خود عطا فرمودهايم و اصلا آن را فنائى و زوالى نيست بلكه آنچه بهشتيان تناول ميكنند فى الفور مثل آن را بيافرينيم .
هذا
اين نوع كلام احوال بهشت است يا حال اهل بهشت اينست و بعد از آن از حال اهل دوزخ خبر ميدهد
وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ
و بدرستى كه مر نافرمانرا يعنى كافرانرا
لَشَرَّ مَآبٍ
هر آينه بدى بازگشت است كه آن .
جَهَنَّمَ
دوزخ است
يَصْلَوْنَها
درآيند در آن و آتش آن را فرش و بستر خود كنند
فَبِئْسَ الْمِهادُ
پس بد فراش و و آرامگاهيست دوزخ .
هذا
اين عذاب را
فَلْيَذُوقُوهُ
پس بايد كه بچشند اهل طغيان آن را و آن
حَمِيمٌ
آب گرم جوشانست كه چون نزديك لب آرند ويرا بسوزاند و چون بخورند رودها پاره پاره شود و
وَ غَسَّاقٌ
و چرك سخت گنديده كه از پوست و گوشت دوزخيان و از فرجهاى زانيان سيلان كند و آن را جمع كرده بر ايشان خورانند و نزد ابن عباس غساق زمهرير است كه بشدت برودت دوزخيان را بسوزاند و بروايت كعب الاحبار چشمهايست در دوزخ كه از نيش حيات و عقارب دوزخ روان گردد و مرويست كه سختى و عفونة غساق بمرتبه ايست كه اگر قطره از آن در مغرب باشد اهل مشرق از نتن آن متنفر شوند و اگر در مشرق باشد اهل مغرب از عفونة آن متأذى كردند و اين يك نوع عذابيست .
وَ آخَرُ مِنْ شَكْلِهِ
و عذابى ديگر مر ايشانرا كه در شدت و سختى آن مثل عذاب مذكور
أَزْواجٌ
انواع گوناگونست يعنى عذاب اهل طغيان با آنكه انواع مختلفه بود در شدت عذاب و الم مانند يكدگر باشند نه آنكه يكى از ديگرى آسانتر باشد آوردهاند كه چون رؤساى كفار را بدوزخ درآورند پيروان ايشانرا تابع ايشان سازند و و رؤسا با خازنان دوزخ گويند كه اينها كيستند كه در عقب ما آمدند گويند كه .
هذا فَوْجٌ
اين گروهىاند
مُقْتَحِمٌ
كه برنج و سختى در آيندگاناند در دوزخ
مَعَكُمْ
با شما
لا مَرْحَباً بِهِمْ
هيچ مرحبا مباد ايشانرا مراد آنست كه ايشانرا در تنگنائى زندان عذاب هيچ فرجى و گشادگى مباد
إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ
بدرستى كه ايشان در آيندگانند در آتش دوزخ و چون اتباع از متبوعان خود اين كلمه بشنوند .
قالُوا
گويند بايشان
بَلْ أَنْتُمْ
بلكه شما سزاوارتريد به آنكه در حق شما گويند
لا مَرْحَباً بِكُمْ
مرحبا مباد شما را چه هم ضال بوديد و هم مضل
أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ