[ ما ذا قالَ ]
اين ساعت بنوى و تازگى چه گفت : و اين صفت منافقانست . مقاتل گفت :
سبب آن بود كه رسول ( ص ) خطبه كردى ؛ و درو ذكر منافقان كردى ؛ ايشان مىشنيدند و خوش نيامدى ايشان را چون بيرون آمدندى صحابه را گفتندى بر طريق استهزاء
[ ما ذا قالَ آنِفاً ]
چه گفت اكنون كه ما نيكو نشنيديم . عبد اللّه عبّاس گفت كه : من از آنانم كه مرا علم دادند و معنى ام به اين آيت ؛ چه از من بارها « 1 » پرسيدند
[ ما ذا قالَ آنِفاً ]
[ أُولئِكَ الَّذِينَ ]
ايشانند آنان كه خداى تعالى مهر نهاد بر دلهاى ايشان يعنى نشان نفاق و علامت كفر بر دل ايشان نهاد تا فريشتگان ببينند و ايشان را منافق و كافر دانند .
[ وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا ]
و آنان كه بالطاف ايزدى منتفع شدند و بهدايت او مهتدى گشتند ايشان را لطف در زيادت كرد تا در علم و عمل بيفزودند و در تقوى و پرهيزگارى كوشيدند و گفتهاند
[ وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ ]
يعنى ثواب تقوى و جزاى پرهيزگارى بايشان داد پس هيچ مىنگرند و منتظر مىباشند مگر قيامت را كه بايشان آيد ناگاه .
[ فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها ]
بدرستى كه نشانهاى قيامت پديد آمد و علامات وى ظاهر گشت و آن علامات محمّد است كه خاتم پيغمبران است و شكافته شدن ماه و دود « 2 » و قطع رحم كردن و گواهى بدروغ دادن
[ فَأَنَّى لَهُمْ ]
پس چگونه باشد ايشان را وعظ و پند ايشان چون قيامت بايشان آيد يعنى در آن وقت هيچ موعظه و تذكير سود ندارد براى آنكه خلقان همه ملجأ و مضطرّ باشند .
[ سوره محمد ( 47 ) : آيات 19 تا 23 ]
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَ مَثْواكُمْ ( 19 ) وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْ لا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَ ذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ ( 20 ) طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ ( 21 ) فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ( 22 ) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ ( 23 )
هامش
( 1 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « چند بارها » .
( 2 ) - ملا فتح اللّه ( ره ) در تفسير منهج الصادقين گفته : « علامات آن چون بعث پيغمبر آخر الزمان ( ص ) و انشقاق قمر و غير آن از حدوث دخان و نزول كتاب آخرين كه قرآنست » .