بيان مقام و جايگاه منافقان مىكند در دوزخ ميگويد كه : منافقان در دركهء اسفل و طبقهء زيرين باشند از دوزخ ، در خبرست كه خداى تعالى را در دوزخ تابوتها است از آتش و آن جاى منافقان باشد عبد الله عمر گفت كه : سه گروه باشند كه روز قيامت آن عذاب كه ايشان را بود كس را نبود منافقان را و كافران بمائدهء عيسى را و آل فرعون را ؛ بيان اين ، منافقان را فرمود :
[ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ]
و قوله
« فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ وَ لا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ »
و در حقّ كافران مائده فرمود
« فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ »
و در حقّ آل فرعون :
« أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ »
.
[ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً ]
و تو اين منافقان را هيچ يارى و ياورى نيابى كه ايشان را يارى كند بر خداى آنگه با اين همه حقّ سبحانه و تعالى در توبه و راه نجات بريشان در نبست گفت : مگر آنان كه توبه كنند و از نفاق بازآيند و دل با زبان موافق گردانند و كارهاى تباه كرده را اصلاح كنند و دست بخداى زنند و بدين خداى تمسّك كنند و اعتماد بر خداى دارند و اعتقاد و عبادت خداى را خالص كنند پس از آنكه براى ريا و سمعه كرده باشند كه چون چنين كنند با مؤمنان باشند و كفر و نفاقى كه در روزگار گذشته برزيده « 1 » باشند ايشان را زيان ندارد چه توبه و ايمان حكم آن را باطل كرده باشد و خداى تعالى مؤمنان را مزدى عظيم دهد و ثوابى جزيل كرامت كند و چگونه عظيم نباشد آنچه تعظيم و تبجيل خداى با آن مقرون بود و دوامش با بقاى خداى پيوسته ؟ ! آنگه خداى باز نمود كه آنچه ببندگان ميرسد همه از ايشانست كه خداى تعالى از عذاب ايشان مستغنى است و از عفو ايشان او را هيچ نقصان نيست نه در طاعت منفعتى و نه در معصيت مضرّتى ؛ سبحان من لا يزيده طاعة المطيعين و لا ينقصه معصية العاصين ؛ لا جرم فرمود كه :
خداى به عذاب شما چه خواهد كردن اگر شكر كنيد و اگر ايمان آريد و اگر هيچ نيست در ايمان و طاعت تو جز از آنكه اگر تو شاكر باشى او وعده داد كه نعمت بيفزايم و منقطع نگردانم و در آجل ثواب آنت بيش از آن دهم و بر سرى شكرت گويم اگرچه تو بندهء كفورى من خداى غفور و شكورم
[ وَ كانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً ]
خداى تعالى شاكرى داننده است شكر از قديم تعالى آنست كه از تو كردهء تو باز گويد بر طريق مدح و ثنا تا خلقان بشنوند و بر تو ثناها گويند
هامش
( 1 ) - در برهان گفته : « برزيدن بر وزن لرزيدن بمعنى ورزيدن است كه مداومت و مواظبت كردن باشد در كارى » .