خود خواهد ، پيش از آنكه فردا او را به ديوان داورى حقّ برند و حركات و سكنات او را با ميزان عدل مقابله و موازنه كنند ، و اگر نقصانى و خسرانى بود ، صدها هزار زبان شهادت بر صحت و صدق آن شمار دهند كه بنده از شرم ، گريختن خواهد درحالىكه جاى گريختن نيست !
لطيفه : گويند : پدرى روزى پسر را گفت از امروز ، هرچه با مردم گوئى و بر زبان خود رانى ، نماز شام با من بگوى ! و كردار و رفتار خود را به من عرضه كن ! پسر با رنج و تكلّفى تمام ، گفتار و كردار و رفتار يكروزهء خود را با پدر بگفت . ديگر روز ، پدر همين درخواست كرد ، پسر گفت : زينهار اى پدر ، هرچه خواهى از رنج و كلفت بر من نه ، و اين يكى از من مخواه ! كه طاقت آن را ندارم ! پدر گفت : اى بيچاره ، مرا مقصود آنست كه بيدار و هشيار باشى و از موقف حساب و عرض قيامت بترسى ! امروز كه حساب يكروزه را با پدر طاقت ندارى ، فردا حساب همه عمر را كه ذرّهاى فروگذار نكنند چگونه توانى و طاقت آرى ؟
21 -
انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ .
آيه . ( اى محمّد ) با شگفت نگر كه ما چگونه اين مردم را آفريديم كه در صورت باهم مساوى و در معنى مختلف و در حقيقت آدميّت باهم متفاضلند ! از آنجا يكسانى در صورت ظاهر است كه همهء مردم باهم مساويند مانند دندههاى شانه ! و آنجا كه از حيث معنى و حقيقت مختلف و متفاوتند آنكه مردم كانهائى هستند مانند كانهاى زر و سيم ، كافر هرگز چون مؤمن نبود ، كه فرمود : مسلمانان همسان فاجران نيستند ، مصلح هرگز بسان مفسد نيست كه فرمود :
دارندگان عمل صالح و كار نيك در زمين ، نمىتوان آنان را با تباهكاران يكسان داشت « 1 » .
لطيفه : ندائى هرگز چون نداى مخلص نبود و مخلص چون عارف صادق نبود ! اخلاص در عمل ، صفت عابدان است و صدق در احوال ، صفت عارفان است . عابد در آرزوى بهشت است و حور و قصور ! و عارف در درياى عيان و مشاهدت غرقهء نور !
. . . وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا .
آيه . درجات آخرت برتر و تفاضل در آن جهان عظيمتر و بزرگوارتر است . مصطفى فرمود : شما مردمان درجات عليّين را مانند ستارگان آسمان كه مىبينيد خواهيد ديد .
[ آيات 35 - 23 ]
( تفسير لفظى )
23 -
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً .
خداى حكم كرد و سفارش اكيد نمود كه جز او را ( كه يگانه است ) نپرستيد و با پدر و مادر نيكوئى كنيد ، اگر در زندگانى تو يكىشان يا هر دوشان به پيرى رسند ، بنگر كه به ايشان افّ ( كمترين خوارى و جسارتى ) نگوئى و به آواز بلند با آنها سخن نگوئى ! و با ايشان سخنى آزاده و نيكو گوى .
24 -
وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً .
و با ايشان به فروتنى و فروترى به سر بر ، و بگو پروردگارا ، آنها را ببخش ، چنان كه مرا از كوچكى پرورش دادند .
25 -
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً .
پروردگار شما ، داناتر است از آنچه در نفس شماها است ، اگر چنان است كه از صالحان باشيد او مر تائبان و بازگروندگان را آمرزنده است .
26 -
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً .
حقّ خويشاوندان را از مال خود بده ، و همچنين حقّ درويش و راهگذر را ادا كن ، و مال خود را بىهوده تباه مكن و زيادهروى منما .
27 -
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً .
همانا تباهكنندگان مال برادران شيطان هستند ، كه شيطان نسبت به پروردگار خود كافر نعمت و خداى خويش را ناسپاس است .
هامش
( 1 ) از اين آيه نيز مستفاد مىگردد كه تفضيل بعضى بندگان بر ديگرى از طرف خداوند بىسبب و علت نيست بلكه از تشبيه به معدن زر و سيم در حديث نبوى به خوبى فهميده مىشود كه جنس و ذات پاك و گوهر نفيس ، گرانبها است و جنس ناپاك و نامرغوب ، كمبها و كمارزش است .