و ايشان را هم به هلاكت رساندهاى ، واى بر تو اى قتاده ، اين آيه در حق كسى است كه با توشه و مركب و كرايهء حلال به قصد زيارت كعبه برون آيد و به حق ما آشنا باشد و در دل ، عشق ما را داشته باشد چنان كه خداوند مىفرمايد :
. . . فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ
. . . « 1 » و مقصود ابراهيم عليه السّلام زيارت كعبه نبود و گر نه مىگفت : « اليه » . پس به خدا سوگند ماييم مقصود از دعاى ابراهيم عليه السّلام كه هر كه در دل هواى ما كند حج او پذيرفته است و الّا خير .
اى قتاده ! هر كس چنين باشد در روز رستخيز از عذاب دوزخ ايمن باشد . قتاده گفت :
از همين رو من هم آيه را اين چنين تفسير نمىكنم . امام عليه السّلام فرمود : واى بر تو اى قتاده ، همانا قرآن را آن كسى فهمد كه به او خطاب شده .
نگه داشتن خلايق در روز رستاخيز براى حساب
[ 486 ] امام باقر عليه السّلام مىفرمايد : پيامبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فرمود كه : روح الامين به من خبر داد كه آن خدايى كه جز او خدايى نيست هنگامى كه خلايق را در رستخيز نگاه دارد و نخستين و واپسين ايشان را گرد هم آورد در آن هنگام است كه جهنم را با هزار مهار بياورند و هر مهارى صد هزار فرشتهء خشن گرفته است و آن را بانگ و ناله و فريادى است ، و نالهاى زند كه اگر خداى متعال عذاب آن را تا پايان حساب عقب نينداخته بود همه را از ميان مىبرد . آن گاه از جهنم زبانهاى كشيده شود كه همهء خلايق را خواه نيكوكار يا بدكار در برگيرد . در آن هنگام بندهاى نيست و نه فرشتهاى و پيامبرى مگر آنكه فرياد زند :
پروردگارا ! مرا ، مرا [ نجات بده ] و تنها تويى كه مىگويى : پروردگارا ! امتم را ، امتم را .
سپس بر روى آن پلى بنهند كه از مو باريكتر و از شمشير تيزتر است ، و بر آن پل سه بازداشتگاه قرار دارد . بر روى بازداشتگاه نخست امانتدارى و رحمت قرار دارد ، و روى دومى نماز ، و روى سومى حسابى كه خود پروردگار جهانيان كه معبودى جز او نيست
هامش
( 1 ) « و دلهاى مردم را چنان كن كه هواى آنها كند » ( سورهء ابراهيم / آيهء 37 ) .